Іздеу

Естеліктер

  • Дандай ЫСҚАҚҰЛЫ

  • Ко Кенг Ми

  • Ұ.Жолдасова

  • Т.Р.ӘБДІҚАДЫРОВА

  • Рақымжан ТҰРЫСБЕК

  • Серік ЖӘНӘБІЛ

  • Б.Құндақбайұлы

  • М.С.Серғалиев

  • А.Сатаев

  • Қ.Жарықбаев

  • Б.Қ.Қапасова

1

Дандай ЫСҚАҚҰЛЫ,

филология ғылымдарының докторы

 

ӘДЕБИЕТ СЫНМЕН КӨРКЕЙЕДІ
Ж.Аймауытовтың сыншылық қызметі хақында

 

Сөз өнерінің барлық саласында жемісті еңбек еткен жан-жақты дарын иeci Ж.Аймауытов көркем шығармашылықпен бipгe өз заманындағы әдеби өмірдің зәру мәселелері төңірегіндегі пікралысуларға да батыл араласып, жазу өнepi жайлы ойларын үнемі білдіріп отырған. Оның қазақ әдебиетінің өзекті жақтарын қозғаған мақалаларының жалпы саны жиырмадан асады. «Жаңа батырдың» қалай қойылғаны» («Қазақ тілі», 15.03.1922) сияқты шағын хабардан, «Мәшһүр аға» (1927) деп басталатын М.Ж.Көпеевке жолдаған хаттарынан бастап, «Мағжанның ақындығы туралы» («Лениншіл жас», 1923, №5) атты әйгілі шығармашылық портреті секілді сынның түрлі жанрларында, формаларында жазылған мақалаларда қаламгердің нәзік әдеби-эстетикалық болмысы анық көрінеді. Өз ойларын ашық айта білген, жазушы енді бірде түрлі жағдайларға байланысты кей мақалаларын бүркеншік аттармен де жариялаған (А.Ж., Жанақ, Желкек, Екеу, Юсіпбек, Төртуыл).

Ж. Аймауытов «әдебиет - өнер» деп бөледі. Сондықтан да «Өнер азды-көпті еркіндік тілейді. Қазақ әдебиеті көгерсін, гүлденсін десек,

2

жалаң тап көзімен, не саясат көзімен қарап, сыңаржақ кетпеу» (Әдебиет мәселесі «Ақжол», 1.04.1925) керек. Бұл жолдарда Жүсіпбектің әдеби ойларының негізін түп қазығы жатыр. Осы ойын ол тағы бірде таратынқырап, «Әдебиеттің күшеюіне, қаламшыларға азды-көпті еркіндік керек. Мүйіздеп қысымшылық көрсете бермеу керек» («Еңбекші қазақ», 1927, 8-9 тамыз), - деп түсіндіреді. Демек, әдебиет - сөз өнері, «өнер істеп үйрететін - шеберлік» (Көркем әдебиетті саралау. «Ақжол», 17.04.1925). Оған таптық тұрғыдан қысым жасауға болмайды. Осы негізгі ой оның әдебиет жайлы білдірген пікірлерінің орталық өзегіне айналып, өн бойынан байқалып отырады.

«Елесте» төңкерістен кейін қазақ әдебиетінде өpic алған келеңсіз жағдай аяусыз сыналады. Бірінші жақтан баяндалатын әнгімеде бас кейіпкер жазушының өзі бip мақала жазып тастау керек болып, столға отырғанда қаламы жүрмей, не жазарын, қалай жазарын білмей қиналып отырады. Бip кез қалғып кеткен екен, кез алдына «кеудесі портпел қолтықтап, аптомобел мінген кеудесіндей кердеңдеп басып, бip жігіт сап ете түсті». Елес: «Төңкерістен бepi не жазып жүрсіңдер?» – деп жазушыны тергеуге алады. Оның берген жауабында сол кез әдебиетінің тақырыптық, идеялық бағыттары көрініс тапқан: «Біз төңкерістің берген бостандығын, теңдігін жазамыз. Төңкеріс жолында құрбан болған ерлерді өлең қыламыз. Ортақшылдар жолын, Кеңес өкіметін мақтаймыз.

...еңбекшілерді тап күресіне шақырамыз; әйелдер теңдігіне арнап жазамыз. Жастарды оятамыз, жұртты оқуға үндейміз. Байды, жуан жұдырықты түйрейміз... Ескі молдаларға, дінге, ескі әдет-ғұрыпқа қарсы сөздер де жазылады» (Ж.Аймауытов. Бес томдық шығармалар

3

жинағы. ІІ-том, 67-бет). Бұл жауапқа көңілі толмаған Елес: «Содан бepi қақсап келе жатқан жарапазандарың осы ғой» – деп, наразылығын білдіреді. Нені жазу керектігін жазушыға айтады. Елестің айтқандарынан Жүсіпбектің әдебиетке қатысты көзқарастары көрінеді. «Күнде айғай, күнде даурық, желдеткен қара боран сөз мезі қылғандай болған жок па? Құрғақ сөзден жалықсаңдаршы! Алты жылды айғаймен алдыңдар, тым болмаса енді ойлансаңдаршы! Енді бip өмірге, тұрмысқа келетін сөз жазсаңдаршы! «Біздер – жастар – көппіз, жұлдызбыз, арыстанбыз, батырмыз, қорықпаймыз, жаншып тастап кетеміз, жанып тұрган отпыз, жалынбыз, біз қоймаймыз, біз кеңелтеміз, біз қарық қыламыз...» дей бергеннен не тамады? Мұнын бәpi ет пен терінің арасындағы жел емес пе?..» (сонда, 68-бет) – деп, сол кездеп құр айғай, ұраншыл әдебиетті сынайды. «Төңкеріс жасасын» деп ұрандатқан, жалаулатқан құрғақ сөздердің әдебиет емес екендігін айтқан.

«Біреуің» жаңашыл болғанның жөні осы деп ескі әдебиетті отқа өртеу керек деп жүрсіңдер. Ескі әдебиетті, ескі мәдениетті отқа өртеп, енеден данышпан, енеден еңбекшіл болып туған кім бар еді? Киімшең туған қандай ұл?

Ескі әдебиет, ескі мәдениет байдікі, патшанікі екен. Оларды жоялық. Бeршi, кәне жаңа әдебиетіңді, жаңа өнегеңді! Осыны айтатын ақындар кімнің әдебиетімен суғарылып, жаңашыл бола қалды екен?.. Жаңаға ecкi сабақ, жаңаға ескі баспалдақ емес пе?» (сонда) – деп, өткендегінің бәрі ecкi, оларды үстем тап жасаған, барлығын өртеп-жойып, жаңа заманның жаңа әдебиетін жасаймыз деген пролеткультшылдардың бағытына барынша қарсылық білдіреді. Сонымен бipгe сол кездеп ақын-жазушылардың не болса, соны

4

жазып, мың құбылып, әдебиетті былғап жүргеніне «бүгін – идеалист, ертең – символист, бірсүгіні – футурист, тағы бірдеме «ист», әйтпесе әрқайсысынан бір шөкім. Ақындықты, жазушылықты сауысқанға айырбастап, неден мұнша адастыңдар? Күндік күніңі, өшті-қасты кегіңе, әлде күншілдігіне бола елдіктің айнасы – әдебиетті ұрыс-керіске, боғауызға айналдырдыңдар. Келешектен ұялсаңдаршы!» (сонда, 68-69-беттер) – деп күйінеді.

Заманының әcepi болу керек. Жүсіпбектің «бipey «Асанқайғы», «Шортанбай» болып қазақтың ертегідей өткен күнін жырлап, «зар замандатып» жүр. Өткенді қайтару, өлгенді тірілту кімнің Қолынан келмекші? Тарих өзенін теpic ағызатын қандай «әулие»? Қай Құдай?! Бұ күннен түңіліп, өткенді көксеп, мәдениеттен қашырған қайдан шыққан пайғамбар?» (сонда) – дегенінде тарихты жазу дегеніміз, өткенді аңсаушылық, кертартпалық дейтін сол кездің саяси ұстанымынын салқыны байқалмай қоймайды.

Елестің «Жазушы кім! Ақын кім? Білесің бе? Олар – заманның айнасы. Елдің тұрмысын, өмірін, тілегін, арманын әдебиет айнасына түсіретін солар. Оны көрсе оны сақ, мұны көрсе мұны сақ болып қазаққа ұғымсыз, не болса соған еліктемей, шын өмірді, деректі өмірді неге жазбайсыңдар? Төңкерістен бepi қазақ елінің басынан қандай күндер өтпеді? Тұрмысқа қандай өзгepic кірмеді?» (сонда, 69-бет) дегендері - шығарма нысаны боларлық тақырыптарды санамалай, нақтылай көрсеткен кейбір жерлерінде замана лебі байқалып тұрғанымен де, негізінен автордың өз пікірлері.

Әңгіменің соңында Елес жазушыға айтарын айтып болған соң:

- Енді осылайша жазасың ба? – деп алтыатарын суырып алды.

- Шамам келмейді ғой, жолдас!

5

Еңдеше, жазтаныңды қоясың ба? – деп ақырып, мылтығын кезеніп кеудеме тақады.

- Қояйын, қояйын... – дедім» (сонда, 70-бет) – деген біраз жағдайды аңғартар оқиғамен аяқталады. Оянып кетіп, көзін ашса, түс екен. Ж.Аймауытов төңкерістен кейінгі қазақ әдебиетіндегі келеңсіз ахуалды өнердің шарттылығын пайдалана отырып, түс көру, елес беру арқылы шебер суреттей алған. Ал түсті жоруға келгенде қазақтан шебер халық жоқ екендігі тағы да белгілі.

Ж.Аймауытов сол кездегі ұраншыл қазақ әдебиетіне көңілінің толмайтындығын ашық айтады. «Төңкерістен кейін қазақ өлеңшілері, жазушылары көркем сөздің не екенін білмегендіктен, әйтпесе өнepi жетпегендіктен не болса соны жазып, баспаға түcipiп, көркем әдебиеттің құнын түcipiп барады. Дәмсіз, кенеусіз сөзбен қандай әдебиет болса да туғыза алмаймыз» (Ж.Аймауытов. Бес томдық шығармалар жинағы. V- том. Алматы. 1999, 204-205-беттер) – деп, жиырмасыншы жылдарда үстемдік құра бастаған пролетарлық әдебиетке қарсылығын білдіреді. «Көркем өлеңге құлағы үйреніп қалған қазақ су татыған өленді оқымайды. Ондай өлеңге мейірі қанбайды... Өлең еместі өлең деп, жұрттың алдына тартуымыз ұят» (сонда). «Көркем әдебиеті саралау» атты «Ақ жол» газетінде (17.04.1925) жарияланған мақаладан келтіріліп отырған бұл жолдар авторының эстетикалық талғамының жоғары екендігі, көркем әдебиетке биік талаптар қоя білетінлігі аңғарылады.

Mepзімді басылым беттерінде жарық көрген үгіттік-насихаттық сипаты басым бірнеше өлеңсымақтардан үзінділер келтіре отырып, «мұнда қандай сурет, қандай күш, қандай сезімге әсер берерлік жері бар?» – деп реніш білдіреді. Көркем «әдебиетті қорқытып жібермес

6

үшін» баспасөз бетінде сынды күшейтуге шақырады.

Ж.Аймауытов негізінен поэзиялық шығармалар хақында пікірлер білдірген. Сондай-ақ, әдебиеттің драма, аударма сияқты салалары бойынша да жазған сын мақалалары белгілі. «Қазақ тілі» (қазіргі «Семей таңы») газетінде «Жаңа батырдың» қалай ойналғаны» (15.03.1922) атты қысқа хабар «Төртуыл» деген лақал атпен шыққан. «Төртуылдың» Жүсіпбек екенін белгілі әдeбиетшi Қайым Мұхамедханұлы айтағақтайды (қараңыз: «Қазақ әдебиеті» 26.06.1992). «Театр кітабы туралы» мақала да Төртуылдың авторлығымен жарық көрген. Ал «Зұлхбире» спектакліне жазылған театр рецензиясы «Ақ жол» (14.11 1924) газетінде «Қызылбас» деген бүркеншік атпен басылыпты. Жүсіпбектің «Зұлхбире» пьесасының қойылымына көңілі толмайды. «Атақты трагедияны көріп, «жаны сусындап» қайтушылар да болған шығар. Өзіміз онша қанағаттанарлық әсер ала алмалық, мақтаулы «Зұлхбиреге» жарымадық» деп, шығарманың бірсыпыра кемшіліктерін  көрсетеді.

Әдеби аударма көркемдік принциптерінің күрмеуі көп, аса күрделі мәселелердің бipi ретінде бұрын да, қазір де әдебиеттану ғылымының күн тәртібінен түспей келеді. Орыс әдебиетінен көркем шығармалар көптеп аударыла бастаған жиырмасыншы жылдардың өзінде-ақ Жүсіпбек бұған аса мән беpiп, құнарлы пікірлер айта білген. «Қайткенде аударма дұрыс балады?» деген басты сауалдың төңірегінде күні бүгінге дейін екіұдай пікір бой көрсетіп келеді. Бірінші пікір бойынша, сөзге сөз тауып, түпнұсқадан бұлжытпай, дәл аудару керек болса, екіншісі дәлме-дәл аудару керек емес, оқушының ұғымына лайықтап, қазақ тілінің ерекшеліктеріне қарай аударған жөн дейді.

7

1918 жылдың ақпан айынан бастап Семейде шыға бастаған «Абай» атты журналдың алғашқы санында Жүсіпбектің «Журнал туралы» атты беташар мақаласы жарық көрді. Онда негізінен басылымнын не себептен осылайша аталып, алдына қандай міндеттер қойып отырғанын түсіндіру басты мақсаты болғанымен де, қазақтың ұлы ақыны Абай жайында жарқын ойлар айтылды. Абай жайлы бұған дейін Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов сынды алаш арыстары жылы лебіздер білдірген болса, енді солардың ізін басып келе жатқан Ж.Аймауытов та ағаларынын асыл ойларын әрі қарай жалғастырды. Жүсіпбек әнгімені әріден бастап, қысқа қайырады. Қазақ халқы бұрыннан сөзге құмар. Орыстын отары болған соң «сөз сыбырға, іс жыбырға» айналды, береке кетіп, азды, тозды, сол кезде қалың надан, қара тұманды қақ жарып, тас жарып шыққан болаттай жарқ етіп Абай туды» (Жүсіпбек Аймауытов. Бес томдық шығармалар жинағы. Бесінші том. А., 1999. 118-бет) – дей келіп, Абайға мынадай сипаттама береді.

«Ақылды, дара, рақымды, әділ, шынға cyсаған  қыңырды жөнге, қисықты тезге салмақ болған, бұзықтықпен алысып өткен Абай еді. Қазақтың әдебиетіне жан берген, сөздің сыртын сырлап, ішін түрлеген, өлеңінен өрнек шығарған, ақындық, шыншылдық бірдей дарыған Абай еді. Өнер тап, оқы, харекет қыл, тәрбие ал, ынсапты, адал бол деп қақсап өткен, халықтың қамын же, адам баласын бауыр тұт, адамшылыққа қызмет ет деген Абай болатын. Өмір жолында Абайдың айтпағаны аз. Ақыл, білім, сезім, терең ойлылығына қарағанда, Абай – қазақтан шыққан философ (данышпан)». Автор мәселені кеңінен қамтып отыр. Бұл жерде Абайдың ақындығы «Қазақтың әдебиетіне жан берген, сөздің сыртын сырлап, ішін

8

түрлеген, өлеңінен өрнек шығарған, ақындық, шыншылдық бірдей дарыған Абай еді» деген бір-ақ сөйлеммен сипатталып, негізінен оның қазақ қоғамында алатын аса құрметті орнын анықтауға назар аударылған: «Абай жалғыз ғана ақын (литератор) болды деуге де болмайды. Әдебиетімізге де негіз салған Абай: адамшылық, тәрбие, ғылым, өнер, кәсіп деген сөздерді терең ойлап, тексерген де Абай. Қазақтың тұрмысын, өнерін, мінезін айқын суреттеп, кемшілігін көрсеткен де Абай». Солай болғандықтан «Абайды кай жөнінен болсын ұстаз қылып, бетке ұстап, жастар шәкірт болып, сонынан жүруге тиіс» деп, журналдың атын Абайға не себепті арнағандығын түсіндіреді.

Ж. Аймауытов осы жылдары жазған «Ұлтты сүю» атты мақаласында осы ойларын кеңірек өрбітіпті. Қоғамның жетіле түсуі үшін ұлттық тәрбиенің аса қажетті екендігін, халықты алға сүйрейтін ұлтын сүйген білімді, парасатты азаматтар болатындығын айта келіп, «Басшы тұзу болса, басшыдан бас тартып, ауа жайылатын халық аз, қазан бұзар, ар соққан біреулер болмаса. Қазақты тура жолға бастайтыны да, адастыратыны да – оқығаны... Оқыған – қара халықтың шырағы (идеалы), бұқарасы сонша кәдірлегенін оқығандар білу керек. Халыққа қызмет қыла білмеген, үлгі, шырақ болуға жарамаған оқыған халықтың ықыласын қайырады, көңілін шығарады. Халықты өзінен алыстатады, өсек арқалайды, пайдасы артық тимейді» (Жүсіпбек Аймауытұлы. Ұлтты сүю. «Жас Алаш», 6.03.2001) –  деп жазады.

«Абайдың» екінші санында «Екеудің» «Абайдың өнері һәм қызметі» атты мақаласы жарияланды. Журналдың алғашқы нөміріндегі беташарда Абайдың жалпы қазақ қоғамының дамуында алатын азаматтық орны айқындалса, «Абайдың өнері һәм қызметі» оның

9

ақындық болмысы туралы терең толғаныстарға толы мақала өзінің құрылысы, мазмұны, айтар ойы жағынан «Журнал туралының» жалғасы іспеттес. «Қазақ халқын надандықтың айсыз қараңғы түні ғылым сәулесінен бүркеп, тұншықтырып тұрған кезінде, тұншыққан елге дем болуға, қараңғы жерге нұр болуға, надандық аждаһаны өртеуге құдай жіберген хақиқаттың ұшқыны Абай туды» деген жолдармен, сезімге толы көтеріңкі тонмен басталған мақаланың өн бойынан соққан осы бір леп соңына дейін бір төмендемейді. Мақаланы ұлы Абайға тағзым, ол туралы толғаныс десе де боларлық. Көрікті ойлар сұлу сөздермен көркем кестеленген.

Абайдың ақындығына мынадай сипаттама берілген: «Абайдың қиялы шалымды, ойы терең, ақыл-білімнің әр тарауынан көкірегінде асыл қазына көп. Сол көп қазынаны барлық ырғағы, нәзік сипатымен қазақтың ұстармаған, ысылмаған жуан тілімен биязы ғып шығаруы – әрі ақындығы, «қызыл тілді» шешендігі.

Абайдың ақындық өнері тар жолды бір беткей емес. Әр тараулы, сегіз қырлы. Ол тараулар мынау: мінез түзететіндік (ахлақ), тереңнен толғайтындық (пәлсапа), сыншылдық (критика), суретшілдік (художественность), жүректін мұн-зарын, сырын тапқыштық (лирика), ащы тілділік, ызалықпен күлетіндік (сатира), һәм керемет переводшиктік» (сонда, 122-бет). Бұл жерде Абай ақындығының өзіндік қыр-сырлары, сыр-сипаты дәл анықталған. Әрі қарай осы негізгі ойларды өрбітіп, оның әрқайсысын нақтылы мысалдармен өрнектей түседі. «Абайдың данышпандық белгісі – өзі шығарған он алты мақалы бар. Мысалының біреуі: «Әкесінің баласы – адамның дұшпаны, адамның баласы – бауырын» деген, «Желсіз түнде жарық ай» деп жазған өлені – суретшілігінің зор куәсі», «Абай керемет

10

переводшы болған.

...Кейбір орыс өлеңдерін қазақ тіліне аударғандары өзінің төл өлеңдерінен артық деуге болады».

Жүсіпбек пен Мұхтар Абай поэзиясының әсіресе тіл өрнегін аса жоғары бағалайды: «Абайдың тіл жағына келсек, тілі ұғымды, қысқа, аз сөзге көп мағына сыйғызғыш. Өрнекті, дәлшіл, күйлі, таза һәм анық келеді. Тіл терең мағыналы болғандықтан, жұрттың көбіне ұғымсыз, ауыр жерлері де болады... Қазақ тілін анық түрлеп, керекке жаратып, түзеген – Абай» (сонда, 124-бет).

Бұрын қазақ поэзиясында ылғи да мақтау, қошамет, не жамандау, кеміту, сарыуайым болып, мінезді суреттеу, алға жөн сілтеу болмағандығын, ақындық өнер қоғамдағы өз орнын ала алмай, тек күнкөрмешілік құралы болып келгендігін айта келіп, Абайдан бастап өлеңге деген жаңаша көзқарастың қалыптасқандығын айтады. Ақынның қазақ әдебиетінің дамуындағы тарихи қызметі төмендегіше сипатталады. «Абайдан бергі қазақ әдебиетінің беті жаңа түр тапты. Абай бұрынғы ақындардың ұстанып келе жатқан бетін тастап, тыңнан жол салды. Бұл Абайдың бұрынгы ақындардан ақыл көзінің артықтығы болды – бір; ақындығы күшті болды – екі; өленнің өнер екендігін білді – үш. Сонымен Абай ешкімнен үлгі алмай, қазақ әдебиетінің бетін бұрып, мүйіс шығарды. Өлеңшілдікке өзгеше түр кіргізді. Осы күнгі қазақ әдебиетінің түрі Абайдың көрсеткен бетімен келеді. Абайдың ақындық күшінің зорлығы өз заманында жұртты өзіне қаратып алып, кейінгілері де сол ізбен әкеле жатыр» (сонда, 125-бет).

«Екеу» халықтың сауаты, сана-сезімі артқан сайын Абайдың даңқы да арта беретіндігіне сенімді. «Халық жалпы ғылымға бет қойып, көзі ашылған сайын Абайдың сөзнің бағасы артылып, өзінің нұсқаған

11

жолдарына халықтың ұғымын сүйремек, көпшіліктің қараңғы надандығына қарағанда Абайдың көп сөзі ертерек айтылғанға ұқсайды, бірақ іске аспан, керекке жарамай қалмайды» (сонда, 126-бет) – деген ойлардың шындығын бүгінгі күн дәлелдеп отыр. XIX ғасырда жасаған Абайдың өлмес поэзиясы XXI ғасырдағы қазақ қоғамының да рухани компасына айналып, халқымыздың ұлттық данғыл жолмен дамуына көмектесуде. Мақала «Абайдың істеп кеткен қызметі – әдебиетімізге асыл іргегас. Бұл асыл іргенің үстіне салынған ілгергі қазақ әдебиетінің дүкені көрікті, көрнекті, нақысты, өрнекті болуына лайық» (сонда, 126-бет) деген оптимистік ойлармен түйінделген.

Кеңес өкіметі орнаған соң қоғамдық өмірде басшылыққа алынған таптық принцип мәдеииет саласында да қолданылып, өткеннің мұралары хақында қызу пікіралысулар жүріп өтті. Ұлтжанды қазақ зиялылары әдеби мұраны игеруге ерекше мән беріп, құлшыныс білдірсе, билікке жақын жүргендер феодализм, капитализм кезінде жасалынған мұраның социализм құрылысшыларына қажеті жоқ; олар ескі заманға қызмет еткен, социалистік мәдениетті өзіміз жасаймыз деп даурықты. Міне, осындай кезде Ж.Аймауытов «Әдебиет мұраларын» жариялады.

Мақала «Еңбекші қазақ» газетінде басылған «МБ» атты автордың «Мәдениет мұраларына» үн қосу ретінде жазылған. Бұл мәселенің көтерілуін қолдаған Жүсіпбек «тозған асылдарымыз жаңартылып, жас тарихымыздың мәдениет табағына олжа салуымызбен келешекте дардиып мақтануымыз анық» дей келе, мәдениеттің үлкен бір саласы әдеби мұраға назар аударады. Автордың пайымдауынша, қазақ «ауыз әдебиетінің жүзден бірі баспаға түсірілген жоқ. Ауыз әдебиетіміз

12

қаймағы туырылған күйінде ел аузында қалып отыр. Бірақ бұл күйінде ел аузында ұзақ сақталып, көп жасай алмайды, (...) жұлдырады, қанатын алдырады, мертігеді. Бұның түбі бара-бара біразда жоғалу болады» (сонда, 245-бет). Сондықан да мәдени мұраның үлкен бір саласы саналатын ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, бастырып шығару – кезек күттірмейтін шаруа. Бұл іске шұғыл кірісу керек.

Ауыз әдебиетін жинауға ел ішіндегі көнекөз, құймақұлақ қарияларды пайдаланып қалу керек дей келіп, солардың өзі білетін кейбіреулерін – Ералы Саққұлақбаласын, Мағат Қожас Ақайбаласын, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлын атайды. Осылардың ішінде Мәшһүр Жүсіпке айрықша назар аударған. Ол турады «Мәшһүрдің 70-ке жақындаған жасы бар. Мәшһүр – бала жасынан дүние кезген адам. Қазақ ішінде Мәшһүрдің баспаған жері аз. Ұлы жүз, Орта жүзді тегіс аралаған. Сол жүрген жерлеріндегі естіген әңгімеден Мәшһүрдің білмейтіні аз шығар. Ол білетін сөздердің жазылғаны да бар, көбін ауызша айтады. Ауыз сөзінде қазақ шежіресінен бастап, хан, би, батыр, жомарт шешен, жұмбақ, қара өлең, айтыс, тақпақ, жар-жар, беташар, ай, жыл, күн аттары, ескі тұрмыс суреттері, ғұрып-әдет көлеңкелері, ырым-жырымдары – тегіс Мәшһүрдің аузынан ағытылады» деген жолдарды оқимыз.

Жалпы, Жүсіпбек Мәшһүр Жүсіппен жақсы таныс, қарым-қатынаста болып, хат жазысып хабарласып тұрған. Бір хатында «Сіз қазақтың қазақ заманында дүниеге келіп қалған гауһарысыз. Сіздің құлашыңыз ұзын, қиялыңыз терең, арманыңыз алыстағы өмірде. Жаңа заманның бұйынтақ сөзі, жыбырлақ мінезі сізді жарытпайды, тосаңсытады, күні өткен жат адам қылады. Жаңа заман өйте берсін!

13

Сіз онда жалғыздығыңызды, жапандығыңызды, сәнді-салтанатты ескі күніңізді жырлап өтіңіз. Ақынның ақындығы улаған ойын, тулаган сырын оқушыны толқытқандай қылып, тізген меруерттей кестелі, толғаулы сөзімен айта білуінде гой» (сонда, 342-бет) деп жазғанынан әулие ақын Мәшһүр Жүсіпке берілген аса жоғары бағаны көреміз. Бұл сөздер Мәһүрдің діншіл, ескішіл атанып, қудалана бастаған 1927 жылы жазылған еді. Соған қарамастан Жүсіпбек діншіл ақынды толық қолдап, «жаңа заман өйте берсін», сіз оған қарамаңыз, «сәнді-салтанатты ескі күнімізді жырлап өтіңіз» деп, ақыл қосып отырғандығында да көп мән жатыр. Хат иесі осындай жан-жақты дарын иесі Мәшһүр Жүсіптен әдеби, тарихи мұраларды жинай беруді, қазақтың шежіресін жазуды өтінеді. «Сондай қолжазбалардың бәрін жіберсеңіз, шамам келсе, баспаға түсіруге ізденіп көрер едім» деп, өзінің де осы бір халық үшін аса қажетті іске үлес қосқысы келетіндігін білдіреді. Осы хатында өзінің де әдеби мұраны, оның ішінде С.Торайғыровтың шығармаларын жинап жүргендігі жайлы «Мен бес-алты айдан бері Сұлтанмахмұт сөздерін жинап, жақында бітіріп, көшіріп, реттеп, баспаға, ордаға апарып тапсырып қайттым. Махмұт cөздepi Құранның үлкендігіндей кітап болды», – деп жазыпты.

Ж.Аймауытов өмірден қыршын кеткен біртуар ақын С.Торайғыровтың жинаусыз әр жерде шашылып қалған шығармаларын жинастыруды алғаш рет қолға алып, сұлтанмахмұттанудың іргесін қалаушылардың бірі болды. 1926 жылдың 19 қарашасында «Еңбекші қазақ» газетінде «Сұлтанмахмұт Торайғырұлының сөздерін жинау науқанына атсалысыңыздар» деген атпен ашық хаты жарияланды. Ондағы «Өнегелі ел аяулы ақындарына өшпес белгі орнатады, сөзін жинайды, басады,

14

қадірлейді. Өмірін жазады, үлгі қылады. Ақын атына мектеп, білім жұртын, кітапханаларын ашады. Ақынның өмірін, сөзін іздеуге, зерттеуге қауым ұйымдар ашады. Ақынның қай жерде не сөйлегені, қандай ат мінгені, киім кигені, тамақ жегеніне шейін, жатып-тұрғанына шейін қалдырмай тереді. Ақынды қадірлейді, қастерлейді, аспанға шығарады. Heгe десеңіз, ақын – елінің тілі ғой, адал туған ұлы ғой, бүлк-бүлк еткен жаны ғой, жанын жеген ары ғой, айта алмай жүрген зары ғой. Жанынан, ардан безбесе, ақының қандай ел қастерлемекші» (сонда, 233-бет) – деп төгілген ой моншақтары ақынның қоғам, адам өміріндегі аса маңызды орны жайлы терең ойларға жетелейді.

Жүсіпбек С.Торайғыровтың шығармашылығын аса жоғары бағалайды. Онымен қысқаша таныстыра келіп, «Аз өмірінде көп өзгеріс көрген, берісі қазақтың, арысы адам баласының бақ-ырысын көксеген, өмірін әділдік, шындық ізденуде, ойлануда, толғануда өткізген, түбек ойдың ақыны еді. Өнер-білім сәулесіне аңсап, құлаш ұрып, кедейлік, жоқшылық зарын шегіп, жауыз тұрмыспен жанталасып, алысып жеңе алмай, өзі мерт болып, көрге кірген ақын еді. Тірі жүрсе, өзі айтқандай, «қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болғандай» от жалындай заулаған, болат қайрат, құрыш жігердің, кекті жүректің ақыны еді, сөзімен ел-жұртын мардымсытқандай, мақтандырғандай, еңсесін көтергендей ақын еді» (сонда, 233-бет) – деп, төгіп-төгіп жібереді. Қилы тағдырлы ақынның бүткіл болмысын бірнеше сөйлеммен барынша жарқырата өрнектеп берген.

Ж.Аймауытов келесі («Еңбекші қазақ», 18.01.1927) жылы да ашық хат жазып, өзінің С.Торайғыров шығармаларын жинап жүргенін айта келіп, әзірге қолға түскен бес поэмасын, қырық екі өлеңін, бес

15

мақаласын, бұларды жинауға көмектескен азаматтарды атап өткен. Сұлтанмахмұт шығармаларының әлі де түгел қолға түспей отырғанына назар аударып, көзі қарақты көпшіліктен көмек күтетінін құлағдар етеді. Шындығында да, Жүсіпбек жасаған тізімде С.Торайғыровтың атақты «Қамар сұлу» романынан бастап, бірсыпыра шығармалары көрінбейді.

Жүсіпбектің Сұлтанмахмұт туралы ізденістерінің нәтижесінде жазылған «Сұлтанмахмұт Торайғырұлы» атты еңбегі 1933 жылы С.Торайғыровтың басылып шыққан шығармалар жинағына алғысөз ретінде берілді. Мақала Сұлтанмахмұттың өмірбаянына арналған көркем очерк іспеттес. Автор ақынның шығармашылығынан гөрі оның өмір жолымен, өскен ортасымен таныстыруды көздеңкірегені көрініп тұр. Сұлтанмахмұттың өмір жолын баяндау барысында кейбір өлеңдерінің аты аталып, бірді- екілі жерде үзінділер келтірілгені болмаса, ақынның негізгі шығармалары талданылмайды. Есесіне С.Торайғырұлының өмір жолындағы елеулі оқиғаларға молынан орын берілген. Мысалы, Сұлтанмахмұттың тіршілікте көрген көп қиындықтарын, Бағила атты сұлуға, Мәлике деген қызға көңілі кеткен тұстарын мөлдіретіп әңгімелеген. Жас жігіттің Мәликеге ғашық болған кезің әңгімелегенде оның өз жазбаларынан «Мен оны (M...-ні) жан-тәніммен сүйемін. Онсыз – дүние қабір. Тағдырым, жаным, сенің қолында. Не жан бер, тірілт, не өлтір, шалажансар қылма мені! Сенің колыңнан келіп тұр. Не десең, сол болуға бір жасымда өлген апамның сүтімен ант етемін» дегендерін келтіре отырып, лапылдап жанған сезімтал ақын жүрегінің бүлкілің көз алдыңызға әкеледі.

Мақалада С.Торайғыровтың туылған күнінен бастап, өмірден өткенге дейінгі өмір жолы шолынады. Сұлтанмахмұтты жете зерттеген,

16

әрі жерлесі Жүсіпбек ақынның ата-тегіне дейін жетік біледі; арғынның ішінде Сүйіндіктен тарайтын Сұлтанмахмұттың шежіресін он үш атасына дейін таратып берген. Жалпы, Жүсіпбектің тілі көркем; жорға жүрісінен жаңылмай, тайпалтып отырады. Мына мақалада да не бір келісті суреттер кездеседі. «Баян тауы – «Қозы Көрпештің» Баян сұлуы туған тау деседі. Аспанмен тілдескен асқар шың, тік жартас, түпсіз құз, таудың ұшар басынан етегіне дейін сыңсыған қарағай, ақ қайын, барқын, мойыл; қиядан ойға, ойдан орманға сүңгіп, сыбдырлап, бұраңдаған бура бұлақ; шөккен алыптай асқар Баянның оң қолтығында айнадай жарқылдаған Сабынды көл, сол қолтығында түндей түнерген Шойынды көл, жамбасында жас аралды, көк құрақты Торайғыр көлі, жаз болса көкорай шалғын, көк балауса жасыл жапырақ, гүл, жеміс, тау іші ын-жын аң, бұта толған жыршы құс, міне, сол секілді зәулім жаратылыстың бауырында бала Махмұт балдырғандай балалық шағын өткізеді» (сонда, 277-бет). Туған сұлу табиғат бар болмысымен сөз құдіреті арқылы көз алдыңызға келіп, сол күйінде жарқырап тұра қалады.

Кеңес өкіметінің алғашқы кезенінде әдебиет дегеніміздің өзі не, енді қазақ әдебиеті қандай бағытта дамуы керек, кімнен үйрене алады деген сауалдар төңірегінде қызу пікіралысулар болып өтті. Марксизм- ленинизм іліміне сүйенген пролеткультшылдар таптық принципті көркем әдебиеттен де талап ете бастады. Әдебиет пен мәдениеттің маңында жүрген қазақ зиялыларының көпшілігі бұған қарсы шығып, ұлттық өнердің өзіндік сипатын сақтап қалуға тырысты. Мағжандар пролеткультшыл ҚазАПП ұйымына қарсы «Алқа» ұйымын құрмақ ниетпен шығармашылық бағдарламасын жазды. Міне, осындай аласапыран кезде ұлттық әдебиетіміздің еткендерін

17

саралау, қазіргі жай-күйін анықтау, алдағы міндеттерін айқындау қажеттіліктеріне орай жазылған бірсыпыра мақалалар жарык көрді. Солардың бірі Ж. Аймауытовтың «Әдебиет мәселесі» («Ақ жол», 1.04.1925) болатын. Мақалада сол кезде жүріп жатқан пікірталасқа орай, «әлеуметтің зор құралы, тап тартысының құралы – әдебиеттің» аса зәру сауалдарына жауап берушілік бар.

«Төңкерістен бұрынғы қазақ әдебиетінің бағыты – ұлт теңсіздігіне, мәдениетке талпыну, ішкі мазмұны – қазақтың халіне қайғыру, патша өкіметінің отаршылдық саясатына, қала берсе орыс атаулыға ереуіл жасау еді.

Қазақ әдебиетіне төңкеріс бір жағынан жалынды үмітті желдеткен үндеу кіргізсе, екінші жақтан уайым- қайғы, торығу кіргізді. Әдебиетіміздің ендігі беті төңкерісшілдік, бұқарашылдық болу керек. Бұрын оянған ұлт сезімін тұншықтыру емес, тегістік, теңдік жолына икемдеп, дұрыс жүйеге, қалыпқа түсіру болу керек». Ащы шындық боямасыз айтылған. Автордың төңкерісті қолдағанымен, төңкерісшілдік туралы пікірі өзгешелеу, ол бұқарашылдықпен, ұлтшылдық сезімдерімен ұштасып жатыр. Мақсат «оянған ұлт сезімін тұншықтыру» болмау керектігін ашық айтады.

Сол кездегі «қазақта пролетариат әдебиеті бар ма?» деген сауалға Жүсіпбек «Тап ақыны әзір қазақта жоқ. Бірақ болуға мүмкін» деп, турасынан жауап береді. Әрі қарай «Қазақ жазушылары, ақындары төңкеріске жолдан қосылды. Бір қанаты төңкеріс рухымен суарылса, екінші қанаты ұлтшылдықпен суарылып қалған. Ұлтшылдық сезім тез заманда қала қою мүмкін емес. Төңкеріске, коммунизм жолына көрінеу қаса қылығы жоқ болса, ұлтшыл ақындарды да пайдалануға болады» деп, сол кезде қудалана бастаған қазақтың алашшыл

18

азаматтарына ара түсті. Әдебиетті саяси тұрғыдан сынай бермей, әдеби, ғылыми тұрғыдан бағалауға, «қазақ әдебиеті көгерсін, гүлденсін десек, жалаң тап көзімен, не саясат көзімен қарап, сынаржақ етпеуге» үндейді.

Ж.Аймауытов төңкерістен кейінгі пролеткультшылдық бағыттағы тапшыл, ұраншыл әдебиетке көңілі толмаған. Ол ойларын жасырмай, ашық айтып отырған. «Көркем әдебиетті саралау» («Ақ жол». 17.04.1925) атты мақаласы бірден ащы шындықты жайып салудан басталған. «Төңкерістен кейін қазақ өленшілері, жазушылары көркем сөздің не екенін білмегендіктен, әйтпесе өнері жетпегендіктен не болса соны жазып баспаға түсіріп, көркем әдебиеттің құнын түсіріп барады. Төңкерістің алғашқы екпінінде айғай сөз, үгіт жарастықты еді. Сән болып еді. Төңкеріс сабасына түскен заманда алғашқы айғаймен жүре беру – келіспейтін кінәратты нәрсе. Дәмсіз, кенеусіз сөзбен қандай әдебиет болса да туғыза алмаймыз. Әсіресе, еңбекшіл әдебиетін жасай алмаймыз... Енді өнер мен жамауды талғайтын заман болды. Өлен еместі өлен деп, жұрттың алдына тартуымыз ұят. Бұл туралы өленшілер ойлану керек», – деп мәселені тікесінен қояды. «Өнер сезімге уытын жаятын», «оқушылардың жан-дүниесін жүйеге салып, қалыптандыратын құрал» деп білетін автор «Мен – жалшылардың зеңбірегімін, олай да, бұлай да атамын» деген сияқты бірнеше мысалдар келтіре отырып, осылардың өлен екендігіне күдік келтіреді. «Өлең мен жарамазан, өнер мен жамау-жасқау араласып, әдебиетті қоқытып жібермеуге», ол үшін әдебиетті «саралап, қылшықтап, тазалап отырғаны жөн болар еді» деп, газет-журналдар бетінде сынды күшейтуге шақырады.

1

Ко Кенг Ми

 

Ж. АЙМАУЫТОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ АЗАТТЫҚ ИДЕЯ КӨРІНІСІ

 

Өзін әдебиетте шағын әңгіме жанрындағы шеберлігімен таныта білген Ж.Аймауытовтың «Елес», «Жол үстінде», «Әнші», «Жапырақтар», «Қара бақсы» т.б. әңгімелерінен кейінгі күрделі шығармалары «Қартқожа», «Ақ білек», «Күнікейдің жазығы» романдары. Егер аңдап қарар болсақ, олардың қай-қайсында да азаттық идеяның көрінісін тану қиын емес. Олардағы оқиға өрбуінің тынысы адам еркіндігінің болмысы мен тығыз байланысты болып келеді. Енді оларды жеке-жеке алып қарастырып көрелік.

Жазушы «Қартқожа» романында XIX ғасырдың соңында дүние келіп, XX қара ғасыр басында еңбекке араласып, кеңестік дәуірдің алғашқы кезеңіндегі жаңа құрылысқа белсене атсалысқан қарапайым адамның бейнесін сомдайды. Мұндағы мақсат – қоғамдағы өзгерістерді қатардағы адамның көзқарасы, қабылдауы арқылы көрсету. Сол арқылы оның еркін қоғам құруға деген ұмтылысының сырын ашу. Әдебиетші ғалым Д. Ысқақұлы бұл роман туралы: «Шығарманың көркемдік-идеялық қыртыстары қалың» [1, 129 б.], - десе, соның бір астары азаттық идеясын көтеруде жатыр.

«Қартқожа» – реалистік шығарма. Оқиғаның дамуы өмір шындығынан бастау алып жатады. Бір кезде молда алдында отырған бұйығы қара бала өсе келе, сол кездегі Қазақ қоғамында болған тарихи оқиғаларға араласып, ерекше көзге түспесе де, көрген-білгенінен өзінше ой түйеді. Бұл оның азамат ретінде қалыптасуына

2

әсер етеді. Бала күндегі жетімдік, мәнсіз молда оқуы, 1916 жылғы көтеріліске қатысу, солдатқа алыну, жаңа оқудың есігін ашып ұстаз болу – міне, Қартқожа өткен өмір жолы осы. Оның әрбір кезеңінде ешбір ерекшелігімен көзге түспейтін кейіпкерін автор бір ғана жылт еткен іс-әрекет, мінез-құлық құбылысы арқылы даралап отырады. Сол арқылы оның өзіне ғана тән болмысы танылып-ақ қалады. Мәселен, молда алдынан сабақ алып жүрген көп балалар арасында Қартқожа еш ерекшеленбейді, қайта солардың көбінен төмен сияқты, бірақ оны сүйкімді ететін – момын баланың оқуға деген құштарлығы. Оқуға деген құштарлық еркіндікке деген ұмтылысқа жол ашады.

1916 жылғы, солдатқа алынуы, ондағы әскер өмірі балаң бозбаланы шынықтыра түседі. Ол енді ақ-қараны айырар дәрежеге жетеді. Елге келіп, сол баяғы күй тағы алдынан шыққанда, әділетсіздікке қарсы күресуге әрекет жасайды. Біз бұдан әділдік жолындағы күреске дайын азаматты көреміз. Оқу оқып, білім алған Қартқожа күрес жолына шығады, әлді мен әлсіздің, бай мен кедей күресінің тұсында екінші жақтың жақтасына айналады. Оның өмірден түйген, таныған шындығы осы. Бір кездегі момын Қартқожаны таптық күреске араластырған өмір тәжірибесі. Автордың өз кейіпкерін осынау жолға ұзақ дайындықпен әкелу нанымды дәлелді шыққан.

Қартқожаның оқуға деген құштарлығын арттыруда, азамат болып қалыптасуында оқыған жас Жүністің елеулі орны бар. Солдатта жүріп дос болған Андрейдің де оның саяси көз-қарасының қалыптасуындағы еңбегі аз емес.

Жалпы, Жүсіпбек Аймауытовтың «Қартқожа» романы – революция тұсындағы Қазақ қоғамының шындығын бас кейіпкердің өмір жолы арқылы жан-жақты бейнелеген үлкен шығарма.

3

Жүсіпбек Аймауытовтың прозадағы үлкен табысы – «Ақбілек» романы. Автор Қазақ қызының тағдыры арқылы дәуірдің озбырлық бейнесін ашады. Оны сол тағдыр қасіретінен құтқарған, азаттыққа қолын жеткізген жаңа өмір салты екендігі романда айрқкша сипатталған. Қазақ ұлтының тәрбиелік, салт-дәстүрлік ұғым-танымы тұрғысынан алғанда, романның бас кейіпкері Ақбілек тап болған жайт адам төзгісіз қасірет. Ақтардың қолына түсіп, орыс әскерлерінің қорлығына ұшырап, ауылына оралу – күнәсіз да пәк қыз үшін өте ауыр масқара іс. Міне, осы сәттегі Ақбілектің іштен тынуын, өзімен-өзі арпалысын, шешімге келуін автор психологиялық талдау арқылды ашады.

Ақбілек – негізінен өз азаттығы жолындағы күрескер бейне. Бұған жазушы өз кейіпкері – осынау қарапайым қазақ қызының бойына өзіне ғана бірнеше қасиеттерді тоғыстыру арқылы қол жеткізеді. Ақбілектің ерекше қасиеті – сезімталдығы. Оны көп қиындықтан құтқарған да осы сезімталдық. Ол ең алдымен, Қарамұрт офицермен қарым-қатынасы кезінде анық сезіледі. Екіншіден, Ақбілек батыл да шешімшіл қыз. Оны атып кетуге бекінген Қарамұрттың оғынан құтқарған да осы батылдық. Қабағы қату орыс офицері қыз жанарынан осыны ұқты, ұқты да өлімге қимады, ата алмады. Ақбілектің бұл қасиетін жазушы оның қараңғы түндегі қамаған қасқырмен арпалысынан да аңғартады. Кейіпкердің қорқынышын ақылға жеңдірген де осы батылдық болатын.

Ақбілек тағдырының тауқыметі мұнымен бітпейді. Оны алда ауыр қорлық күтіп түр еді. Әкесі Мамырбайдың қатал мінезі, өгей шеше Өріктің өсек-аяңы, айттырған жігіті Бекболаттың суынуы – Ақбілек үшін өмір сыны болады. Осынау қорлық пен мазаққа Ақбілекті шыдатқан

4

қандай күш?! Ол – Ақбілек бойындағы үшінші қасиет – төзімділік. Жаны нәзік қыз болғанымен, Ақбілек керемет қайсар. Ал жоғарыда аталған қасиеттердің бәрі де азаттық аңсаған ару үшін аса кажет-ақ. Осы қасиеттер арқылы Акбілек – өз тағдыры үшін күресе алатын күрескер қыз деңгейіне көтеріледі. Ол батыл шешім жасайды. Қалаға оқуға аттанады.

Арада бес жыл өткеннен кейінгі Ақбілек мүлде бөлек жан! Енді білімді адамды көреміз. Ол жанын түсінетін Балташты кездестіреді. Ұлы Ескендірмен табысады. Бұл – өз тағдыры үшін күрестін жемісі.

Романда кейде шығарма соңына дейін бірге жүретін, кейде белгілі бір сюжетке ғана қатысатын Қарамұрт, Бекболат, Мамырбай, Өрік, Ақбала, Балташ, Мұқаш тәрізді кейіпкерлер бар. Бұлардың әрқайсысына тән айнытпай ажыратылатын кескіні, сөз саптасы, қимыл-қозғалысы, өзіне ғана тән мінез-құлқы бар. Бұл кейіпкерлер туралы аймауытовтанушы ғалым Р. Тұрысбек: «Романда жекеленген бейнелердің монологтары, өмірдегі мұраты мен міндеттері айқын бейленген» [2. 61 б.], – деген түйін жасайды.

«Ақбілек» романы – Қазақ халқының ұлы өзгерістер тұсындағы қасірет – тауқыметін, жаңа өмірге бет бұрысын қарапайым Қазақ қызының тағдыры арқылы кең көлемде көрсеткен туынды. Бұл шығарма туралы академик С. Қирабаев мынадай тұжырым жасағанды: «Қазақ романының алғашқы үлгілерінің бірі бола тұрса да, Жүсіпбектің бұл жанрдағы ізденісінде «Ақбілек» көрнекті орын алады. ...ол бұл шығармасында адам характерін тереңірек aшуғa, кейіпкердің психологиялық жайларын толықтыруға көбірек көңіл бөлді. Жазушы суреткерлігі де артып, оның авторлық позициясы айқындала түсті. Сондықтан «Ақбілек» қазақ романының туу тарихында да, жазушы

5

шығармашылығында да алғашқы кесек үлгі болып саналады» [3, 376 б.].

Ж.Аймауытовтың көркем прозадағы соңғы көлемді әрі табысты туындысының бірі – «Күнекейдің жазығы» повесі. Бұл революциядан бұрынғы Қазақ ауылының тұрмыс-тіршілігін көркем суреттеген, этнографиялық реңкі бар шығарма. Повестің тақырыбы XX ғасырдың алғашқы ширегінде жазылған шығармалардың көбіне ортақ әйел теңсіздігі.

Повестің басты кейіпкері Күнікей – еркіндік қасиетін ерте сезінген қыз. Ол – кедейдің қызы болса да, бойындағы барын ардақтай білген, адуынды шешіннің тәрбиесі негізінде еркін өскен мінезді қыз. Шешесі Шекер мінезіндегі өжеттік бұған да сіңгендей. Анасының аялауынан өзіне ерекше нәр алатын Күнікей, ерте бастан ақыл тоқтатып, әрі құдай берген көркі, әрі алымды ақыл-парасатының арқасында өзін ешкімнен төмен санамай өседі. Бай қызы, құрбысы Шәмшінің ұзату тойындағы өзін-өзі ұстауы осының куәсі.

Осылай өскен, осылай тәрбиеленген Күнікейдің өзіне тең жар іздеуі жасырын болса да, жүрек түкпірінде пісіп-жетілгені анық. Ақыры ол жүрек аңсауын табады. Ол – сегіз қырлы, бір сырлы жігіттің сұлтаны Байман. Етікші Тұяққа телінген тағдырына қарсы шыққан Күнікей сүйгені Байманмен бас қосады.

Күнекейдің өз сүйгеніне қосылу жолы оңай емес. Оған дейін қаншама зорлықты көреді. Жеңіл жүріске салмақ болған жеңге мазағы, зорлықшыл Қасым әрекеті, шешесінің етікті болуы, сол үшін Тұяққа қоспақ болуы, міне, осының бәрі – Күнекей тағдырына кесе-көлденең тұрған қиындықтар. Бірақ Күнікей соның бәрін өз қайсарлығы мен өжеттілігі, табиғатындағы еркіндікке деген

6

құштарлығы арқасында жеңіп шығады. Осы жаңдайлардан іштей ширығу нәтижесінде барып Күнікей характері қалыптасады. Күнікейдің айттырған күйеуі жаман Тұяққа жар болар түні өз адалдығын сақтап, Байманға келуі, онымен тағдыр қосуы қыз табиғатындағы күрескерліктің белгісі.

Бірақ осы күрестің нәтижесі қандай?.. Жеңісі бар ма?.. Міне, оқырманды ойландыратын мәселе осы. Сөзі мен ісі бір адалдығы мен азаматтығы астасқандай Байманның соңына дейін солай болмауының себебі не?..

Повесть басында қараңғы үйде зарланып жататын Күнікейді бұл күйге ұшыратқан қандай құдірет? Тағдырын қолына ұстатқан адал жар қайда?... Автор өмір түйткілін осы тұстан іздейді. Жастық алауы мәңгілік емес, өмір өткелі сан тарау. Оның бәрінен оп-оңай өтіп кету – әйел баласы үшін өте қиын. Алдамшы өмірдің ащы дәмін татқан әйел тағдыры аса аянышты. Теңіне қосылғанды да талқыға салар тағдырдың тартуы аз емес...

Повестегі өзге кейіпкерлер, негізінен Күнікейге қатысты көрініп отырады. Мұндағы өзгелерден оқшау бір кейіпкер – Байман. Байман образы Күнікеймен өрістес дамиды. Алғашқы танысудан бастап, барлық оқиға ортақтаса өтеді. Байман – Күнікейге сай тұлға.

Жүсіпбектің «Күнікейдің жазығы» повесі – Қазақ тұрмысынан алынып, ұлттық болмыстын бар қасиетін аша отырып, уақыт шындығын танытқан шығарма. Басты тұлға өз бақыты үшін күресе білген азаттықка жаны кұштар қазақ қызы.

Жүсіпбек Аймауытов – дарынды суреткер ретінде Қазақ әдебиетінде көп жаңалық әкелген жазушы. Ол Қазақ прозасының биік көркемдік деңгейде дамуына өлшеусіз үлес қосты. Оны жанрлық тұрғыдан

7

байытты. «Қартқожа» талап деңгейінен шыққан алғашқы роман болса, «Ақбілек» кең масштабтағы реалистік романның көшбасы.

Жүсіпбек өз шығармаларында заманының көкейкесті мәселелерін көтеріп, дәуір шындығын көркем бейнеледі. Оның шығармалары – Қазақ әдебиеті қорына қосылған мәңгілік мұралар.

Жүсіпбек Аймауытов шығармалары көркемдік жетістіктерімен ерекшеленіп отырады. Оның көркем шығармалары Қазақ әдебиетінің табысы.

"ҚазҰУ хабаршысы" . Филология сериясы

Алматы №1 (131) 2011

1

Ұ.Жолдасова

 

ӘДЕБИЕТТІҢ КӨРКЕМДІГІ МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ Ж. АЙМАУЫТОВ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ЛИРИЗМ

 

Жаңа заманның орнауына себепші болган төңкеріс кезеңінің қазақ әдебиетінің бұрынғы өткен жолы мен дәстүрін келмеске жіберіп, жаңа әдебиет жасаймыз деген идеясы, болашақ әдебиетті тамырынан үзбей, ескінің үлгілісін тірек етіп барып көтерілуді ұсынған ұлтшыл ойдың оянуына, оның күрес майданына шығуына да түрткі болды. Жаңа әдебиеттің баянды болуының негізгі шарттарының бірі ескі әдебиетті қайнар етуден басталатындығын ұғынған қазақ зиялысы көркем әдебиет мәселесін, оның бағытын, озық әдебиет тудырудың басты талаптарын талқыға салған мақалалар жазып жатты. Аталған бағыттағы мақалалардың ішінде Ж.Аймауытовтың көркем әдебиетке қатысты пікірлерінің орны бөлек екендігін айтқымыз келеді. Жазушы мақалаларынан шығармашылыққа қатысты ерекшеліктің сырын дөп басатын дәлелді ой мен көңілге қонымды пікірді, нақтылық пен айқындықты аңғару қиын емес. Жүсіпбек Аймауытов дәстүрді мансұқ ететін, оқушысына әсер бермейтін, жасанды, дайын қалыпқа салынған шығарманың ғұмырының қысқа болуының себептерін ашып көрсетеді. «Осы жазушы, осы сөз оқушының жан дүниесін қалай қалыптандырады? Қай бағытта, қандай сүрең береді? Қандай сезім туғызады? Көңілге қандай әсер береді? Міне, әр ақынның, жазушының сөзіне қоятын өлшеу осы болу керек» [1, 205] дейді «Көркем әдебиетті саралау» атты мақаласында. Басты өлшем, жазушы пікірінше, көркем шығарманың оқушы жан дүниесі мен көңіліне, сезіміне әсер ететін

2

ерекшелігінде болуы тиіс.

Ескі әдебиеттің үлгілісін сөз еткенде қазақ Абай поэзиясын еріксіз ауызға алатын. Абай шығармашылығы жаңа әдебиеттің дамуына таяныш болса, «әдебиет мәдени жұрттардың әдебиетінің қатарына тез ілінеді» (Ж.Аймауытов) деген заңды да, табиғи пікірді ұстанушылардың бел ортасында Ж.Аймауытов болатын. 1918 жылы жазылған Жүсіпбектің «Абайдың өнері һәм қызметі» атты мақаласындағы қорытынды ойда қазақ әдебиетінің болашақ бағытына қатысты пікір ғана емес, автордың өз шығармашылығының табиғатын тануға да негіз болар түйінді ойды аңғарғандай болдық. «Қазақ жұрты кең дала, еркін ауада сайран қылып, жер мен көк, су мен ағаш, тау мен тастың тамаша сырларымен бірге туысып, біте қайнап, басы бос, қиялы күшті, бұлғақтап жүрген дүниенің ерке баласы. Сондықтан қазақтың сүйегіне біткен ақындығы – бұл бір. Екінші, әдебиетіміздің алғашқы адымында надан халықтың ішінен мәдени жұрттардың алдыңғы ақындарымен таласа Абай сықылды кісі шығып, көтермеші, таяныш болып отыр. Бұл екі себепке қарағанда біздің әдебиетіміз мәдени жұрттардың әдебиетінің қатарына тез ілінеді деп білеміз» [1, 126] деген жазушы тұжырымы ұлттық поэзияға ғана емес, алғашкы үлгілері туа бастаған қазақ прозасы мен драматургиясына да, әдебиеттің басқа да салаларына тікелей қатысы бар қорытынды деп ойлаймыз. Жазушы шығармаларын талдап-таразылауда оның әр кездері жазған мақалаларындағы негізгі ұстанымдарын да назарға алып, шығармаларымен қатар қоя зерттеудің пайдасы зор екендігі даусыз. Бұл тәсіл жазушының қат-кабат, күрделі көркем әлемінің сырларына бойлауда тірек болмақ.

Жүсіпбек Абай өлеңінің табиғатын талдай отырып, қазақтың

3

өлеңқұмар мінезінен нәр алатын жаңа әдебиеттің бағытын да сыналап көрсеткендігін байқаймыз.«Қазақтың сүйегіне біткен ақындық» қазақ прозасының болмысына, жанрлық табиғатына, ұлттық дәстүрден бастау алатын көркем тіл мен астарлы ойдың өзгеше пішінмен түрленген көркем дүниесіне арқау болды. Қазақ баласына тән өлең сөзге әуестік, жас күннен қысса, өлеңдерді көп оқу мен Абай сөзімен сусындап өсу, әрі алғашкы өлеңінің «Қазақ» газетінің бетінде жарық көруі, жазушының өз сөзімен айтқанда, «қалам ұстауына үлкен себеп болған» [2, 379).

Арада бірнеше жыл өтіп, әдебиет беті заман талабына сай белгілі бір бағытқа ойыса бастаған тұста, Жүсіпбек әдебиеттің нағыз әдебиет болып қалуына негіз болар шарттарды тағы да қайталап, қазақтың ақын-жазушысын пікір майданына шақырып, қазақ әдебиетінің озық дәстүрлі әдебиет болуын көздеген ойынан танбайды. 1927 жылы жазылған жазушының «Көркем әдебиет туралы» атты мақаласында «...Шын жүректен, табиғатынан қайнап шықпаған сөзде жан болмайды... Бүгінгі төңкеріс туғызған жазушыларымызда еңбекші таптың дүние тынысын, жан дүниесін, тілеген арманын өнер моншағының көзінен өткізіп көрсетерлік күшті қалам әзір білінбейді» [1, 252] деген өкініш білдіреді. Жазушы назары – жүректі қозғар табиғилық пен жан дүние сырына үңіле білер шеберлікте. Шын өнердің, Ж.Аймауытов пікірінше, мінез түзететіндік (ахлақ), тереңнен толғайтындық (пәлсапа), сыншылдық (критика), суретшілдік (художественность), жүректің мұң-зарын, сырын тапқыштық, (лирика), ащы тілділік, ызалықпен күлетіндік (сатира) қырлары болуға тиіс. Бұл жазушының Абай өнерінен шығарған тұжырымдары болатын.

Төңкерісшіл әдебиеттің өкілдері «қазақ әдебиеті өзінен-өзі үлгі

4

алатын дәуірге жеткен жоқ» деген күдікпен жүргенде, С.Сәдуақасов «қазақ әдебиеті өткеннен де, қазіргі халінен де үлгі-тәжірибе алады. Өзінен-өзі үлгі алатын дәуірге әбден жетті. Тегінде өзінен-өзі үлгі ала алмайтын әдебиет болуға тиіс емес. Өткенді ұмытып, өткеннің бәрін мансұқ қылып тастағанда жаңа қайдан өспекші» ]3, 252] деп тұжырып, Абайдан қазақ ақындары, ең алдымен, шеберлікті үйренуі керек дейді. Заманының озық ойлы қаламгер азаматтарының пікірінің тоқайласар тұсы – Абай өнерінің қазақ әдебиетіне асыл үлгі болатындығы. Абай өлеңінің «тереңнен толғайтын, суретшіл, жүректің мұң-зарын, сырын тапқыштық, ащы тілділік» сипаттары сол бұлақтан нәр алған жазушы қаламына да әсер етіп, проза жанрының көркемдік мүмкіндігінің көкжиегін кеңейткеніне Ж.Аймауытов шығармашылығы дәлел.

1927 жылы С.Сәдуақасов қазақтың атақты үш жазушысының (М.Әуезов, Ж.Аймауытов, Б.Майлин) бірнеше әңгімесін орыс тіліне аударып, «Молодой Казахстан» атты жинақ құрастырып, оған алғысөз жазады. Құрастырушы қазақтың талантты жазушыларына қысқа да тұжырымды баға береді. «Жүсіпбек-прозамен де жазатын ақын. Ақындық рух Ж.Аймауытовтың өзіне тән стилінен байқалады. Оның шығармалары қарапайым прозадан гөрі өлеңмен жазылған прозаны көбірек еске түсіреді» [3, 344] дейді. Бұл пікір Ж.Аймауытов шығармашылығына өз кезінде берілген алғашқы әділ бағаның бірі болатын. Кеңестік саясаттың ызғарлы жылдарында жабық жатқан Аймауытов прозасы арада біршама уақыт өтіп, көркем талап пен талғам күшейіп, прозаның озық үлгілері туған жаңа заманда да өзгеше бітім, ақын қаламынан туған қара сөздің үздік үлгісі ретінде қабылданған даралығынан айнымады. 20-шы жылдардан басталып, кейінгі жылдарда жалғасын тапқан зерттеулердің негізгі түйіні

5

Ж.Аймауытов прозасының қалыпты прозадан бөлек, ақындық қуаттан бастау алатын, метафораға құрылған, қазақтың көркем тілінің көкжиегін сөздік қор тұрғысынан ғана емес, оқырманға эмоциялық, экспрессиялық терең әсер беретін әуезді, күйлі шығарма деген пікірге келіп саятын.

Көркемдік қатынас категориясы тұрғысынан қарағанда орта мен автор, автор мен шығарма, шығарма мен оқырман арасындағы табиғи байланыс кері әсер арқылы бір-біріне ықпал етіп отыратын күштер екендігі белгілі. Ақынның қалыптасуы мен шеберлігінің шыңдалуы оның өзіне ғана емес, ортасына да байланысты екендігін ескерсек, Жүсіпбек прозасының даралығының сыры халық дәстүрінің табиғатын меңгерген шеберлігінен көрінеді. Белгілі ғалым А.Ісімақованың пікіріне сүйенер болсақ, қазақ прозасы бүгінгі әдеби процеспен де, фольклорлық мұрамен де тарихи-әдеби байланыста болады. Қазақ прозасының жанрлық жүйесінің өзіндік ерекшелігін тану үшін жүйелер (фольклор мен әдебиет) арасындағы байланысқа, яғни фольклорлық жүйенің әдеби туынды жанрына әсерінен туған жаңа көркемдік қырларға мән берген жөн. [4, 136]. Табиғи байланыстың үзілуі тұтас көркемдік жүйенің бұзылуына әкеліп тірейді. Осы тұрғыдан келгенде, ауыз әдебиетіне тән көркем қасиеттердің жазушы шығармаларынан көрініс беруі, жаңғыруы, жаңаша түрленуі заңды да, табиғи құбылыс болып шықпақ. Бұл құбылысқа жазушының қаны мен жанына сіңген асыл қазынаның табиғи жолмен жаңғыруы деп қараған жөн секілді.

А.Ісімақова қазақ прозасы мен поэзиясының тектік бірлігін, қазақтың асыл поэзиясының негізінде қалыптасқан прозадағы лиризмнің көрінісін табиғи құбылыс ретінде қарастыра отырып, оның көркем тәсіл ретінде негізделуіне толғау жанрының тікелей қатысы бар

6

екендігін айтады. Толғау жанрының ерекшелігі, ғалымның пікірінше, автор бейнесінің әрі эпикалық, әрі лирикалық тұрғыдан көрінуіне мүмкіндік беретін синтетикалық қасиетінде. [4, 143-144]. Ж.Аймауытов прозасындағы лиризм табиғатының бір қыры халықтың көркем мұрасын жастайынан жан азығына айналдырған, жазушының ақын болмысынан туындайтын ерекшелікте.

Жастайынан қазақтың өлеңді ортасында өсіп, қанына тегінен дарып, ортасымен бекіген ақындықтан, жанталаса соққан ақындық жүректен туган көркем дүние Жүсіпбек Аймауытовтың шығармашылық ғұмырбаянын өзгеше талдап, жаңаша бағалауға ықпал етпек. Бала жастан өмірден көргені мен түйгенін өлеңге айналдыруға бейім боп өскен ақынжанды жазушының тұтас шығармашылығының ақынға тән әсершіл, байқампаз, өмір шындығын дөп басатын нағызшыл (реализм) сипаты жайында айтылған пікір баршылық. Белгілі жүсіпбектанушы ғалым Р.Тұрысбеков «... Тегінде Ж.Аймауытовтың көркемдік әлемінен сыр тартқанда, ең алдымен өмір, уақыт шындығын тамыршыдай тап басып көрсететінін, осы өзгешелік кейіпкер психологиясы арқылы да айқын ашылатынын айту ләзім» дейді. Біздің мақсатымыз – Ж.Аймауытов прозасындағы реализмнен бастау алатын лиризмнің ерекшелігін саралау.

Жүсіпбектің қара сөзге саз, әуез дарытып, жан жүйе мен сезім суретін шеберлікпен бейнелеу қасиеті оның прозалық туындыларынан ғана емес, оқшау сөздерінен, аудармаларынан, мақалаларынан, драмалық шығармаларынан да көрінеді. Жүсіпбек шығармашылығында шағын көлемді, лирикалық пафоспен, өлеңге бергісіз қара сөзбен жазылған (Мағжанның «Домбыра», «Балапан қанат қақты», Қошкенің «Тұтқынның ойы» «Қазақ әйелдері» секілді

7

шығармаларына жақын) туындылар да бар. С.Қирабаев Аймауытов шығармашылығына тән лиризмнің төркіні жайында: «Жүсіпбек - табиғаты ақын адам. Ол өлең жазушы есебінде ғана емес, бар сөз байлығымен, ойлау жүйесімен, тілінің бейнелілігімен, ырғақты, тапқыр ұйқасымен барлық өзі жазған жанрда ақын. Бұрын біз ақ өлең үлгісін өзгелерден іздеуші едік, енді оның төркіні Жүсіпбекте жатқанын көріп отырмыз» [5, 123]. Ғалымның пікірімен келісе отырып, біз алдымен Жүсіпбектің аудармалары мен оқшау сөздеріндегі, лирикалық шағын әңгімелердегі көркемдік сипатты тексеруді жөн көріп отырмыз.

Жүсіпбек «Өз жайымнан мағлұмат» атты анкетаға жауабында өзіне ұнайтын бірнеше жазушыны атайды. Олардың қатарында Мопассан, Мольер, Гюго, Джек Лондон, Шекспир, Гоголь, Пушкин, Горький, Беркович т.б. бар. Көркем аударманың сәтті шығуы үшін ең маңызды шарттардың бірі түпнұсқа авторы мен аудармашының жан әлемінің үйлесіп, тұтас көркемдік алаңын құруында болса керек. Үйлесімнің астарында шеберлік жолындағы, көзкарастағы ортақтық, көңіл ауанындағы жақындық, көркемдік ізденістегі орайластық пен шеберлікті ұштауға түрткі болар талантты тани білетін жітілік жататыны белгілі. Жүсіпбек аудармаларының сәтті шығуының себебі шеберліктің үлгісі болатын, оқырманды бей-жай қалдырмайтын, өзі де ерекше әсерленген озық шығармаларды ғана аударуды мақсат тұтқан ұстанымына байланысты деп ойлаймыз. Көркем аударма өз алдына оқшау тұрған сала емес, жазушының көркемдік жолындағы ізденісінің шыңдалуына себепші тұтас көркем әлемнің маңызды бір бөлшегі. М.Горькийдің «Сұңқар жыры» туындысын Мағжан да, Жүсіпбек те аударғаны белгілі. Мағжан аудармасындағы «Сұңқар жыры» 1923 жылы, Жүсіпбектің қаламынан шыққан «Өлең сұңқарқа» 1924 жылы

8

жарық көрді. Екі қаламгердің де аталмыш аудармаға ден қоюында Горький туындысының өзгеше бітімі мен терең ой, асқақ сезімге құрылған ерекшелігі жатыр деп ойлаймыз. Заманның шындығы аллегориямен, ақынның қуатты тілімен жырланады. Жыр соңындағы автор толғауы шығарманың идеялық мазмұнын, оның лирико-романтикалық қуатын күшейте түседі. «... Ерлердің көзсіз ерлігін, мадақтап біздер жырлаймыз! Ерлердің көзсіз ерлігі, даналығы тұрмыстай. Есіл ерім, ақ сұңқар! Алысып жүріп жауыңмен қаны ақты сел болып... Ерлердің көзсіз ерлігін өлеңдетіп жырлаймыз!» [6, 214-215]. Мағжан мен Жүсіпбек аудармасының пафосында өзгешелік бар. Жүсіпбек аударманың ішкі қуаты мен ырғағын, сезім күшін, жырға тән ағынды экспрессияны сақтап аударуды мақсат еткен. Горькийдің сұңқар жырын аударуда Жүсіпбектің ақынжанды, лирикалық стихияға жақын табиғаты бой көрсетеді. Бұл - жазушының жан қалауымен жасалған, әрі жазушының шеберлік сырын тануға септігі мол дүние екендігін дәлелдейтін құбылыс. Сондай-ақ, формасы жағынан аударма қара сөз үлгісін еске салынғанымен, оқырман оның романтикалық пафосынан, баяндау тәсілінің ерекшелігінен өзгеше бітімді поэзиялық туынды оқып отырғанын сезінеді. Әрі шығарманың сұңқарға арналған жыр (өлең) деп берілуіне назар аудармасқа болмайды.

Жүсіпбек аудармаларынан байқалған тағы бір ерекшелік - жазушының әйел табиғатына қатысты көркем дүниелерді арнайы аударуы. Конрад Берковичтің «Өрбикесі», Рабиндранат Тагордың «Балжаны», «Пәренжі (Перде) ертегісіндегі» ханша мен «Қатындар» ертегісіндегі әйелдің аяр әрекетін аудару арқылы Жүсіпбек адам психологиясының күрделі табиғатын, әйел образы арқылы өмірдің

9

қатпарлы шындығын тануға тырысады. Оның үстіне Жүсіпбек аудармаларының басым көпшілігі («Өрбике» әңгімесінен өзгесі) «Ақбілек», «Күнікейдің жазығы» шығармаларынан бұрын баспа бетін көргенін ескерсек, жазушы шеберлікпен қолданған психологиялық тәсілдің күшеюіне аталмыш аудармалардың әсері болғанына күдік келтірмейміз.

Көркем аудармашылық - жазушылықты ұштайтын, шеберлікті шыңдайтын, ойға ой қосып, көркемдік көкжиегін кеңейтетін сала. Оның жеке қаламгер қызметіне ғана емес, ұлт әдебиетінің де қалыптасып, дамуына әсері мол.

Жүсіпбек прозасына тән реализмнің өзіндік ерекшелігі бар. Жазушы реализмінің прозадағы алғашқы көлемді көркем үлгісіне баланатын «Қартқожа» романының кей тұстарында автор шығарманың эпикалық сарынын лирикалық толғанысқа салып, оқырман сезіміне от тастап, желпінтіп алатын тәсіл қолданады. Профессор Қ.Ергөбек «Қартқожаны» роман-новелла деп бағалай отырып, шығарманың табиғаты жайында: «Қимылға құрылған, характер ашарлық тіл. Әдеттегідей, динамикалы баяндау» [7, 184] бар дейді романда. Бұл стильдік белгі тек «Қартқожа» романынан ғана көрініп қоймай, басқа шығармаларының табиғатына да әсер етіп, Жүсіпбек прозасының даралығын байқауға негіз болып отыр. Жазушы сөздің әсер туғызғыш, адам жанына серпіліс берер күшін игерген білгір ретінде, кейіпкер, оқиға психологиясын ашуда экспрессиялы- динамикалық тәсіл арқылы психологиялық күйдің қимыл мен әрекетке құрылған көркем жүйесін түзеді.

Кейіпкердің жан әлеміндегі өзгерісті, қуаныш пен көңіл сілкінісін суреттеген кезде автор кейіпкермен бірігіп, біртұтас образға

10

айналады. Бірыңғай авторлық баяндаудан тұратын романның орта тұсында Жүсіпбектің көтеріңкі көңіл мен шалқыған сезімді суреттеудегі тіл шеберлігі еріксіз жарқ ете түседі. Жалпы, Жүсіпбек жазушы ретінде, көңілі қалаған, жанына жақын, сезіміне әсер берер жайларды ерекше шабытпен, ақындық пафоспен желпіне суреттейді. Қартқожаның елге қайтып келе жатқан тұсын баяндайтын «Жолда» бөліміндегі қуанышты сезімге бөленген кейіпкердің психологиясы дәл сондай қуатты экспрессиямен ашылады. «Поезға міндік - ауылға келдік! Шіркіннің жүрісі дүлдүл емес пе? Ойын-күлкі, қызық, думан, өлең, айқай, ән, басқан сайын тау, орман, өзен, көпір, пароход. Қала, қала, қала...» [8, 100]. Авторлық толғауға құрылған «Туған жер» бөлімі - романның ең бір шұрайлы тұсы. Автор мен оқырман арасындағы нәзік байланысқа себепші болар астарлы диалог - Жүсіпбек прозасына тән лиризмді ашатын сәтті тәсіл. Автор оқырманын ертіп, кейіпкерінің алдынан шығуды ұйғарып, өзі сусындаған қазақ фольклорындағы «әлқиссаның» прозадағы үлгісін жасайды. Жүсіпбек прозасындағы реализмнің қуаты - автор толғанысынан туған сыршыл, жүректі қозғар, сезім диалектикасына негізделген лиризмде. Романтизмнің қашан да лирикалық табиғатқа жақын келетіндігін, әйтсе де, лирикалық әуенділік шығарманың романтикалық сипатына ғана дәлел болып қоймайтындығын, оның әрі романтикалық, әрі реалистік негіздерде өмір сүретіндігін айтады лиризм теоретигі С.А.Липин.

Жүсіпбек прозасындағы лиризмнің бір қыры «ақындық проза» табиғатынан туатын «қара сөзбен жазылған өлең» (стихотворения в прозе) жанрынан да көрінеді. Әлемдік әдебиетте, оның ішінде орыс әдебиетінде де поззия мен прозаның бір-біріне әсерінен туатын табиғи ауыс-түйістер негізінде жаңа жанрлық үлгілердің пайда болу

11

мысалының мол болғанын ескерсек, ол жанрлық-құрылымдық ізденістердің өткен ғасырдың 20-шы жылдары қазақ әдебиетінде де көрініс бергенін байқаймыз. Мағжанның «Балапан қанат қақты», «Домбыра», Қошкенің «Тұтқынның ойы», «Ерлік-жүректе», «Қазақ әйелдері», С.Сәдуақасовтың «Өртен», Жүсіпбектің «Жапырақтар» шығармасы лирикалық әуезі басым, оқырманын толғанысқа салып, автор әлеміне жақындататын ырғақты ой мен сезімге құрылған, поэтикалық элементтері мол қара сөз үлгілеріне дәлел болады.

Орыс әдебиетінің классик жазушысы И.С. Тургенев өмір бойы өлең жазуды тоқтатпаған, идеялық-жанрлық ізденіс жолындағы тәжірибелерін үздіксіз жүргізген талантты қаламгер. Тургенев өмірінің соңына таман «қара сөзбен жазылған өлең» («стихотворения в прозе») жанрында көп еңбектеніп, оның орыс әдебиетіндегі үздік шеберлерінің біріне айналды. Тургеневтің аталған жанрдағы шығармаларына өз кезінде «ақын жанының үні» деген баға да берілді. «Өлеңдегі» терең лиризм, эмоциялық баяндау, әрі көлемнің шағындығы оны лирикалық поэзия табиғатына жақындатты. Эмоциялық қуат, нысанаға алынған нақты бір сезім ағынының суреті жанрдың эпикалық қуатын әлсіреткенімен, есесіне оның бойындағы прозалық ырғақты күшейтті. Прозалық ырғақ шығарманың өн бойына біртұтас тыныс дарытты. Нәтижесінде, жанрдың эмоциялық-лирикалық мазмұнын қалыптастырушы ретінде прозалық ырғақ «қара сөзбен жазылған өлең» атты жанрлық синтездің тууына себепші болды. Бұл жанрдың қазақ әдебиетінде көрініс беруі еліктеп, үйрену негізінде туған дүние емес, керісінше ақын болмысты табиғаттан туған құбылыс екендігін байқаймыз.

Жүсіпбектің «Жапырақтар», «Жарасымды сүгіреттер», «Далада

12

Наурыз» атты шығармалары «қара сөзбен жазылған өлең» жанрына жақын келеді. «Жапырақтар» - аллегорияға құрылған лирико-философиялық шығарма. Жазушы өмірдің тұспалданған жанды суретін метафора тәсілімен ашады. Метафора - дәстүрлі сөз мағынасының ұқсастық шарты негізінде жаңа көркем мағынаға ие болуы. Романтизм теориясында өмірдің метафоралану тәсілі жиі қолданылатындығы, әрі оның ақын тілінде «жанданып» кететін қасиеті жайында айтады атақты поээия теоретигі Жирмунский. Табиғаттың құпия сырына үңілген сайын ол жанды дүниеге айнала береді. Метафора - өмір шындығын поэтикалық тұрғыдан тануға ұмтылыстың белгісі. Осы тұрғыдан келгенде Жүсіпбектің «Жапырақтар» шығармасы өмірлік шындықтың метафорасы болып шықпақ.

Автор-кейіпкердің оқырманды «үнсіз диалогқа» шақырған сұраулары, авторлық толғаныстың әсерін арттыратын көркем тәсілдер, шығарманың өн бойындағы эмоциялық-лирикалық ырғақ, философиялық ой - бәрі қосылып, «Жапырақтар» шығармасының лирикалық қуатын күшейтіп тұр. Аталмыш жанрдағы Жүсіпбек ізденісі «прозамен жазатын ақын» деген С.Сәдуақасов пікірінің дәлдігіне мысал болмақ. Лирикалық сазы басым миниатюраның эмоциялық әсерін күшейтіп тұрған тәсіл-автордың арнайы сұрау тастай отырып, оқырманды өз ойын бөлісетін «көрінбейтін» кейіпкерге айналдыруы. «Жапырақта» жан жоқ деп ойлайсыз ба? Оларда да жан бар... Жапырақсыз жаз бола ма? Жаз болмай, ел мәз бола ма?..» деп келетін автор толғанысы оқырман ойына да сәуле түсіріп, оны да өз әлеміне қарай біртабан жақындата түседі. Жапырақтар «өмірінің» жанды кейіпке енген бейнесі көз алдыңызға табиғат суретін ғана

13

емес, өмірдің көркем образын да әкеліп, шығарма романтикасын күшейтеді. Жазушы жапырақтарды жанды дүниеге айналдыру үшін оның сыртқы кейпінен мінез әлеміне үңіледі. «Көбелектің қанатындай желбіреп, жыбыр-жыбыр, жырт-жырт етіп сыбдырлайды», «ағаштың өре басындағы, желдің өтіндегі жапырақтар ұрандасып үн қосқандай, кейде зуылдап, судырлайды. Кейде жалпылдап, қалбалақтап, ішін тартқандай болады... Ең төменгі бұтақтарға көз салсаң, жапырақтары арба астындағы шыбын қаққан бұзаудың құлағы тәрізденіп әрең-әрең, анда-санда бір селбеңдеп, қыбырлаған болады... Ағаштың ық жағындағы жапырақтар желге тұяғын да серіппейді, құлақтарын салпитып, салбыратып, қалғып тұрған іспетті... желпілде, жалпылда, суылда, дуылда, жасыл жапырақтар» [9, 145-146] дейді автор. Жазушы «жапырақ - ағаштың өкпесі», «жапырақ - ағаштың құлағы», «жапырақсыз ағаш-қу түбір», «бар үмітің-жапырақта» деп келетін метафорлық тұжырымдары арқылы шығарманың сезімді ғана емес, ой қозғар қуатын күшейтеді. Автор «жапырақ» метафорасы арқылы адам мен оның тіршілігінің көркем бейнесін жасайды. Көркем метафора философиялық толғамға жетелейді.

 

"ҚазҰУ хабаршысы" . Филология сериясы

Алматы №4-5 (128-129) 2010

1

Т. Р. ӘБДІҚАДЫРОВА

 

Ж.АЙМАУЫТОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ КӨРІНІСІ

 

Адам әлемі қашан да өзінің тылсым сырымен таң қалдырады. Осы реттен келгенде, «Кабуснамадан» келтірілген төмендегі үзіндіде үлкен мән бар: «Адамдардың бірінші түрі – біледі, біле тұра білмеймін дейді: екінші түрі – біледі, біле тұра білмеймін дейді: үшіншісі – білмейді және білгеннің тілін алмайды». Сөз төрт топқа бөлінеді. Біріншісі – білуге де, айтуға да қажеті жоқ сөздер; екіншісі – білуге де, айтуға да қажеті жоқ, бірақ айтуға болатын сөздер; үшіншісі – білуге қажеті жоқ, бірақ айтуға болатын сөздер; төртіншісі – білуге керек, бірақ айтуға қажетсіз сөздер.

Осындағы адам әлемі, жаратылыс табиғаты, ақыл-парасат пен кемшіл тұстары қазіргі кезеңде де айқын аңғарылады. Ұлы Абай айтқан: «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп туады. Бұлар – тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды, һәм өзі өспейді, қуат таппайды. Біреуі – білсем екен демектік не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса, даусына ұмтылып, онан ер жетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да, біреу күлсе де, біреу жыласа да тура жүгіріп, «ол немене?» деп, «ол неге үйтеді?», «Бұл неге бүйтеді»  деп көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі – жан құмары, білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деген», немесе «Адам ата-анадан

2

туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды-дағы сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады». Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады. Әрбір естілік жеке өзі іске жарамайды. Сол естілерден естіп білген жақсы нәрселерін ескерсек, жаман дегеннен сақтанса, сонда соны адам десе болады. Мұндай сөзді есіткенде жайқақтай, салғырттанып не салбырап есітсе, не есіткен жерін қайта қайырып сұрап ұғайын деп тұшынбаса, не сол  жерде сөздің расына көзі жетсе де, шыға беріп қайта қалпына кетсе, естіп-есітпей не керек? Осындай сөз танымайтұғын елге сөз айтқанша, өзінді танитұғын шошқаны баққан жақсы деп бір хакім айтқан екен, сол секілді сөз болады» деген ақиқат ойлар кеше қандай мәнді болса, бүгін де қадір-қасиеті артып, маңызы жоғарылап, асқақтап тұр. Өйткені, адам-адамзаттың ұлы байлығы, қоғам күші, өмір мұраты Ұлы мұратқа – асқақ айбын тән. Адам мұраты – ұлы игілік.

Өмір мәні, адам мұраты уақыт сыры осы. Әлеумет мәселесі әр кезде-ақ маңызды орын алған. XX ғ. басындағы қазақ әдебиетінің аса көрнекті өкілі, педагог, психолог Жүсіпбек Аймауытов «социалдық педагогика» мәселесі: «әр адамды жеке адам деп қарамайды, көбінесе әлеуметтің мемлекеттің мүшесі» деп таниды. «Адам өз қызметін өзі жеке атқара алмайды, рудың, халықтың мүшесі болып атқарады» деп түсінген автор қоғам байлығы – адамды, оның іс-әрекеттерін, ой мен сөз жүйесін ерекше атайды. Бұл тұста адам - табиғат жемісі болғанымен, белгілі бір қоғам аясында өсіп, есейетіндігі, ұжымдық негізде тәрбиеленіп, ерекше қабілет пен кемелдікке қол жеткізетіндігі сөз етіледі. Бұдан «Адам – өзінің табиғаты жөнінен қоғамдық тіршілік иесі» (Аристотель) болатындығы

3

айқын аңғарылады.

Ж. Аймауытовтың бұл бағыттағы ізденіс, көзқарастарын құптаған орынды. Өйткені: адам, оның қоғамдағы орны, мемлекет мүшесі ретіндегі міндеті – пайдалы қызметке негізделуі тиіс.

Осы реттен келгенде, адам табиғат жемісінен өзге саналы іс-әрекеттін, қоғамның шешуші тұлғасы ретінде әр алуан мәселелерге араласуы қажет. Сол арқылы жеке тұлғаның қабілеті танылады. Қоғамдық іске еңбекке көзқарасы өзгереді.

Бұл – әлеумет тәрбиесінің жемісі, нәтижелерінің бірі.

Біздіңше, әлеумет тәрбиесі, оның жеке тұлғаға әсер-ықпалы қоғамдық өмірде ерекше орын алады. Мұның әуелгі түп-негізі – адам мен оның еңбек, көзқарастарына тікелей байланысты. Жеке тұлғаның толық адам деңгейіне көтерілуі қоғам жемісі,  әлеумет тәрбиесінің әсері екені анық.

Демек әлеумет тәрбиесі адам өмірінде, өсіп-есеюінде айырықша манызы бар.  Мұның бүгінгі күні де мәні айырықша.

Сондай-ақ, ғалым ұлттық-тәлім-тәрбие төңірегінде де кең көлемді сөз етеді. Оның мәні, қоғамдағы, өмір-тұрмыстағы орны байыпты баяндалады. Ал, тәлім-тәрбиенің мақсаты туралы айтқанда: «... әр заманда әртүрлі болған, себебі неге десеңіз? – ол мынадан: тұрмысының шарттары, әлеумет құрылысының қалпы қандай болса, тәрбиенің мақсаты да соған қарай құрылған», – деп қоғам, қоршаған орта әсеріне зор маңыз беріледі.

Социалдық педагогика рулық кезеңде, құлдық дәуірде де болған. Патшалық империя тұсында, одан XX ғ. да орын алған. Бірақ, сипаты әр алуан болады. Ең негізгісі, aвтор тәрбиенің мағынасы мен мақсатын адам табиғатымен, өмір тұрмысымен байланыстырады.

4

Бұл реттен бес түрлі сипат айырықша аталады. Олар: дене – сезімді зат, жан – қайраты бар зат, адамгершілік – сапа, әлеуметтік – мемлекеттік зат, шеберлік – суретшілік зат.

Біздіңше, бұл белгі сипаттар адам жаратылысымен, күллі табиғатымен тығыз байланысты. Адам әлеміне тән қоғамдық-әлеуметтік мәселелерден бастап, дене-жан сипаттары. Адамгершілік сапа-белгілер өмір тұрмыспен, іс-әрекеттермен байланысты көрсетіледі де тәлім-тәрбие арналарымен қатар керсетіледі. Ал, адамгершілік сапа, шеберлік, суретшілік турасындағы сипаттар тәрбие негізі, құрамдас бөлігі болумен бірге адам әлемін құрайтын, оны жан-жақты толықтыра түсетін ажырамас белгі-ерекшеліктер ретінде көрсетіледі. Бұл белгі-сапалар адам әлемінің жемісті әрі толыққанды көрсеткіш нәтижесі болып табылалы. Сол секілді бұл сапа-сипаттар адам тәрбиесінде, қоғам, мемлекет ісінде айырықша орынға ие. Жүсіпбек Аймауытов оттан да ыстық – Отанды адамшылықтың биік белесі, ал оған құрмет пен сезім өзгеше болу керектігін айырықша атайды. «Адам тек адамдар арасынла ғана адам бола алады» (И. Бехер) деген қағидалы ойлар, қоғам, заман, уақыт бедерлерімен биіктей түседі. Ең негізгісі, тәрбие тәлім-белгілі бір ортада қалыптасып, кең өріс алып, дамитыны жан-жақты бағаланады.

Бұдан басқа ортақшылық тәрбие, оның мақсаттары қайсы бір ұлтпен ұлыстың өзіндік мұраттарына негізделеді. Мысалы, Грек тәрбиесінде – баланы өмірдің бар қызығын көріп, өзіндік еншісін алу жатады. Байлардың тәрбиесіне – өмірдің бар игілігі мен пайдасын көру кіреді. Ал кеңес кезеңінде қожалық жасау құлдық сипат жойылады, ер-әйел адамдардың орны, міндеттері айқын болады.

Ақиқатында, кеңестік кезеңде бір орталыққа бағынған жүйе

5

қалыптасты, ұсақ ұлттарға, зиялылар қауымына әр тараптан қысым, кедергілер жасалды. Жаугершілік кезең, отаршылық дәуір, миссионерлік құбылыс пен патшашыл бағыттардың бел алғаны енді айтылып, жазыла бастады. Мұнын демографиялық дамуына ғана емес, ұрпақ тәрбиесінде де алар орны ерекше.

Осы орайда, ортақшылық тәрбиеде оқу-білім де, мақсат-тілек те өз орындарында болу керек. Еңбек мектебі – жас ұрпақты кәсіпке, шаруаға үйретсе, политехникум мектебі – «тар көзді маман шығару емес» өмірге, еңбекке қабілет икемі бар, ойындағысын іс жүзінде асыра алатын адам тәрбиелеу. Нақтырақ айтсақ, ой-сезімі толысқан, өзіндік көзқарасы бар, ұйымдастыру қабілеті жоғары адам болып табылады.

Бұдан шығатын түйін: бұл жайлар ортақшылдық тәрбиенің қалыптасып, дамуына өз септігін тигізсе, ұйымдасу дағдысын орнықтыруда – ойын ерекше мәнге ие болады. Бұл ретте ересектер үшін – еңбек ету, еліне, жеріне қызмет ету қандай қажет те, кәделі іс болса, балалар үшін де ойын қымбат. Ойын арқылы бала жанын, тәнін өсіреді, әрі жаттығып есейеді. Ендеше, «Ойын – бала үшін ойын емес, шындық» (К.Д. Ушинский), «Бала ойынында көбінесе терең мән бар. (Ф. Шиллер) деуінде шындық та, негіз де бар.

Италия саяхатшысы Марко Поло (1245-1324) өзінің Жетісу бойында болған сапарында көрген «Қазбөрі» ойынының шығу тарихына ой жіберіп, бұл ойын Қазақстан территориясындағы тайпалардың пайда болған кезінен, яғни таптық қатынаспен бірге туғандығы жайлы ескертеді. Ұлт ойындарының шығуына көп көңіл бөлген ағылшын ғалымы А. Маккей де осы пікірді тереңдете түсіп, түрлі құмалақ ойындары, бастас, асық, садақату т.б. ұлт ойындары Азия еллерінде

6

шамамен 5 мың жыл бұрын ойналып таралғандығын айтады.

Ол ертедегі Қазақстан жерін мекендеген көшпелі тайпалардың негізгі кәсібі аңшылық болған. Тайпалар аңға шығар алдында дайындық жасап «карачие» ойнымен айналысқан. Бұл ойынға қатысқандардан шыдамдылықты, мергендікті, қол күшінің мықтылығын талап етеді, – деп көрсетеді.

Бұл сияқты бала кезінен ойнаған ойындардың көшпелі тайпалардың адамдарды аңға шығарда мергендікті меңгерсе, ал жаумен жекпе-жекте шайқасқанда оңайлықпен берілмейтін болған.

Ұлт ойындары қоғамның өзгеруіне байланы¬сты әлеуметтік-экономикалық негізінде дамып жетіліп отырған. Ойын арқылы баланын өмірге бейімделуін, өз орнын табуын қадағалай отырып, сана-сезімінін дұрыс қалыптасуына болатындығы осылайша ғалымдар еңбектерінде зерттелген.

Қазақ халқының тәлім-тәрбиесіндегі ұлттық ерекшеліктері әлі де талай зерттеудің қайнар көзі болып табылады. Бұл ретте Ж.Аймауытовтың шығармашылығының бастау көздері болған ұлттық тәлім-тәрбие туралы жазған жазушы ой-пікірлері тәуелсіз еліміздің алаш рухында тәлім алып жатқан ұрпағына қызмет ете береді деп ойлаймыз.

 

Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының хабарлары

№1 2008

1

Рақымжан ТҰРЫСБЕК

филология ғылымдарының докторы, профессор.

 

Ұлттық проза және «Ақбілек» әлемі

 

Қазақ тарихы мен тағылымынан ұлт руханиятының бел-белестері де жан-жақты көрініс береді. Осы орайда, ұлттық сөз өнерінің жетекші һәм күрделі саласы – роман жанрының (қара сөз, өлең үлгісінде де кездеседі) өзіндік қалыптасу, даму жолдары бар.

Прозаның көркем де көрнекті үлгісі – романның байырғы түрлері, жекелеген нұсқа-салалары ежелгі кезеңдерде, әлемдік әдеби үдерістерде ерте байқалған-ды. Ал, ұлт руханиятында «Проза – қазақ әдебиетінде кешеңдеу туған, бірақ орасан шапшаң дамыған сала» [2.324-325 беттер].

Қазақ прозасының алғашқы үлгі-өрнектері (қысқа әңгіме, шағын ғақлия - хикая т.т.) XX ғ.б. ұлттық сөз өнерінде көрініс бергенімен, жеке жанр, реалистік сипат түрінде байқалған тұсы Алаштың қайраткер-қаламгерлерінің шығармашылық мұраларымен тығыз байланысты. Мысалы, М Дулатұлы – «Бақытсыз Жамал», Т, Жомартбаев – «Қыз көрелік», С. Көбеев – «Қалың мал», С. Торайғыров – «Қамар сұлу», «Кім жазықты». Ш. Құдайбердиев – «Әділ-Мария» т.б. Аталған туындылардың тақырып табиғаты, көркемдік стильдік ерекшеліктері әр алуан болғанымен, ұлттық прозаның үлгі-өрнектері, ел-жер

2

көріністері, қоғамдық-әлеуметтік ахуал, адам әлемінің қыр-сырлары кең көлемде орын алады. Қазақ романының алғашқы үлгі-нұсқалары болғандықтан, жазылуы мен жариялануында, баяндау-суреттеу тұстарында, басты тұлғаны сомдау сәттерінде шолу сипаттарының орын алғаны анық.

Ақиқатында, «...қазақ әдебиетіндегі роман жасауға ұмтылыс өткен ғасырдың 20 жылдардың орта тұсынан басталады. Оның алғашқы үлгісін Жүсіпбек Аймауытов жасады. Оның «Қартқожасы» – тек жазушының бұл жанрдағы алғашқы туындысы ғана емес, бүкіл қазақ совет романының төлбасы. Ол 1926 жылы Қызылордада жеке кітап болып басылды. Бұдан бір жыл кейін Сакен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешуі» шықты. Бірақ, бұл – тарихи-мемуарлық кітап еді. Онда жазушы революция жылдары өзі көрген, қатысқан әлеуметтік тартыс уақиғаларын ешбір әдеби қоспасыз деректі фактілер көлемінде суреттеді. Көркем шығармаға тән оқиғаны жинақтап, бейнелеп, тиісті жерін жазушы қиялымен жетілдіріп суреттеу әдісінен Сәкен саналы түрде бой тартты, ол шығарманың деректілігін, тарихилығын сақтады. Жазылу, басылым мерзімдері қатарлас болғанмен «Қартқожадан» «Тар жол, тайғақ кешудің» жанрлық форма жағынан айрылысатын жері – осы. Әйтпесе, екеуі де үлкен прозаның үлгілеріне жатады» [3.73-74 беттер].

XX ғасыр басында ел өмірі мен тарихында ұлттық санада ерекше өрлеу мен серпін, даму айқын аңғарылды. Осы кезеңде Абай әлемі мен дәстүр тағылымына адалдық танытқан, ұлт руханиятының көш-керуенін бастаған Алаштың қайраткер-қаламгерлері Ә. Бөкейханов, М.Дулатов, М. Жұмабаев, Қ. Кемеңгеров, С. Садуақасұлы т.б. бірге, Ж. Аймауытұлы да әдебиет әлеміне еркін еніп, та-лант

3

қуатын көп көлемде көрсетті. Өткір ұшталған ұшқыр қаламымен ұлттық сөз өнерінің әр алуан жанрында ерен еңбек етіп, ар айнасы, әсемдік әлемі – әдебиетке мол рухани мұралар қосты...

Ж. Аймауытұлының «Ақбілек» романы қоғамдық ахуал мен кезең көріністерін, өмір-уақыт шындықтарын, шабытты шақ лен талант қолтаңбасын айқындаумен қоса негізгі тұлганың (Ақбілек) тағдыр-талайын, адами әлемі мен бедерлі бейнесін қыр елінің тұрмыс-дәстүрлерін, тәрбие-тағлымдарын т.т. жан-жақты ашады. Басты байқалар ерекшелік – туынды тақырыбы мен табиғатынан, авторлық ұстаным мен образ жасау шеберлігінен тіл-стиль сипаттарынан ұлттық мұрат-мүдде, ел-жердің қадір қасиеті, адам әлемі мен мүмкіндіктері кең көлемде көрініс береді. Осы орайда, бір ғана Ақбілек бейнесі – қазақ қыздарының азаттық-теңдік жолындағы талайлы тарихын, қиын-қыстау соқпақтарын, қилы кезеңдерін алға тартады. Сондай-ақ, адал еңбек пен ақыл-парасаттың, жастық пен махаббаттың, құштарлық лен сүйіспеншіліктің, әсемдік пен сұлулықтың көркем шежіресі, үздік үлгісі болып табылады.

«Ақбілек» романы «Әйел теңдігі» журналының 1927 жылғы 2, 5, 10, 11 және 1928 жылғы 3, 4, 9, 10 сандарында жарияланды. Бірақ, дербес кітап болып басылған жоқ. Демократия тағылымы нәтижесінде – Ж. Аймауытұлының аталмыш романы белгілі аудармашы X. Өзденбаевтан алынған нұсқасы бойынша 1989 жылы «Жазушы» баспасынан (құрастырғандар – М. Атымов, Қ. Керейқұлов) жарық көрді. Роман бұдан кейін «Жұлдыз» журналында жарияланды (1989, № 6-9 сандары). Жазушының бес томдық шығармалар жинағының бірінші томына енді (А. Ғылым, 1996,144-325 беттер).

Астанадан да жарық көрді. «Қазақ прозасы қазынасынан» сериясы

4

арқылы да қалың көпшілікке жетті // Алматы; Раритет 2003-240 бет//. Романғa қатысты кейбір дерек көздері М. Жүсіп Көпеев пен Ж. Аймауытұлының өзара жазысқан хаттарынан да көрінер еді (4). «Хатқа» маңыз беруіміздің себеп-сыры – «Ақбілек» романының шығармашылық тарихына қатысты ұнамды, ұтымды пікірлер білдіруінде деп білеміз. Мәселен, романға қатысты ойын автор былай білдірген. «Екі жарым ай болды, үйден шықпағаныма. Не істеді десеңіз. «Қылауатта» жатып бір роман жазып бітірдім өзіңіз көрген «Қартқожадан» үлкендігі eкі есе болады. Бар ойым, ынтам, рухым сол романға кетіп, тал жынды кісідей болыппын, досты, жолдасты, құрметті қымбат ағаны ұмытып кете жаздаппын. Мен күнді қалай өткізеді десеңіз, міне былай таңертең сағат сегізде тұрамын да, шай ішіп, қызметке – бала оқытуға кетемін. Күніне алты сағат бала оқытамын. Сағат үште үйге келемін, тамақ ішемін. Одан кейін ұйықтаймын. Сағгат алты - жетілерде оянамын. Сүйтем де жазуға отырамын. Сол отырғаннан түнгі сағат екі - үшке дейін отырып қалам. Әбден талғанда барып ұйықтаймын. Міне, екі жарым айдай көртен өмірім осы». Бұдан кейін автор сөз еткен романның соңғы нүктесін  қойып, «баспаға жіберіп отырмын» дейді.

Жазушы өмірі мен шығармашылығын зерттеушілер үшін бұл келтірілген үзіндінің маңызы жоғары екені арнайы дәлел, дәйектемені қажет етпесе керек. Маңыздысы: жазушы еңбегі мен шығармашылық үдеріс, тақырып пен тағдыр, өмір мен уақыт шыңдықтары, көркемдік пен шеберлік иірімдері, бәрі-баршасы – «Хат» мазмұны мен табиғатынан танылып тұр.

Ендігі бір түйінді мәселе – «Ақбілек» романының қайда жазылғандығы хақында. Біздіңше, мұның жауабы қысқа: алғашқы

5

көлемді де көркем, «ұзақ әңгімесі» (автор осылай көрсеткен – Р. Т) «Қартқожа 1926 жылы Қызылордада жарық көрген, көп ұзамай Шымкент шаһарында алдымен ұстаз, сосын директорлық қызмет атқарған (пед. техникумда - Р.Т.) Ж. Аймауытұлы келесі көркем әрі шабытты жазылған, талант қарымын мол жұмсаған – «Ақбілек» романын қысқа мерзімде аяқтады. Оны жоғарыда еске алған «Хатта», филология ғылымының кандитаты Ә.Оспанұлының «Ақбілек» – Шымкентте жазылған» атты мақаласындағы: «... ең әуелі жазыла бастауы да, аяқталуы да біздің облыс орталығында жүзеге асқан» деген жолдар нақтылай түседі (5).

«Ақбілек» романының жазылуы мен оған әсер еткен өмір – тұрмыс жағдаяттары, жалпы жазушының осы тақырып төңірегіндегі мұрат-міндеттері Қ. Оспанов, К.Тіленшіұлы секілді шәкірт - оқырмандарының сыр-сұхбаттарынан, ақын-қаламгер Д. Әбілев пен ұстаз- ғалым Б. Кенжебаевтың естелік әңгімелерінен, әдебиет пен өнер зерттеушілері С. Қирабаев, Б. Қундақбаев т.б еңбектерінен де кеңінен көрінеді /6/.

Жоғарыда еске алған естелік әңгіме, дерек көздерінің қай қайсысы да «Ақбілек» романының өмірден алынғанын, шынайы шабыт пен шын шеберлік жемісі екенін жоққа шығармайды. Айталық, жоғарыдағы «Хаттан» келтірілген үзіндіден-ақ аталмыш романның өмірге келу сәті, яки жазылу тарихы хақында мол мағлұмат аламыз. Сондай-ақ, автордың көлемді романды қысқа мерзімде (екі жарым ай көлемде) аяқтауы мен қолтаңба ерекшелігі, таланты, ықыласы жөнінде де өз аузынан естиміз. Ең негізгісі. «Хат» авторының М.Ж.Көпеевке ықылас-құштарлығы жоғары, әдеби мұраға деген жаңашыр көзқарасы, тазалығы да ерекше танылады. Сондай-ақ, Б.Кенжебаев, Д. Әбілов т.б айтып, жазған естелік, әңгімелерінен де өткен күндердің белгі-бедері,

6

Ақбілек әлемі, Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ ауылының өмір-тіршіліктері, ақ гвардияшылар әрекеті т.т кеңінен көрініс береді. Маңыздысы – жазушының жан әлемін «жаулап алған» болашақ туынды табиғаты, тағдыр-талайы, шеберхана өрнектері айқын аңғарылады. Аристотель кезеңінен белгілі ақиқат – адам өмірі, тағдырынан тыс сөз өнері болуы мүмкін еместігін ойға алсақ, Ж.Аймауытұлының шығармашылық әлемінде әдебиеттің негізгі нысанасы – адам, өмір шындығы, сол арқылы ғана көркем, нақты бейне, бедерге айналады. «Ақбілек» әлемінің сыры, ұлттық-эстетикалық әсері, рухани олжасы осында жатыр.

Шығарма атын иемденген басты тұлға - Ақбілек аяулы әке мен қымбат ананың алдында ерке де әсем болып өсті. Құрбыларымен де әзілі жарасып, ақылына көркі мен көңілі сән беріп еді. Бірақ, бұл жарастық салтанатын түстері суық, ойлары теріс, жүрістері суыт «қалпағы бар, мылтығы бар, көк шекпенді, қақаңдаған, қоқиланған» төрт атты бұзған-ды. Олар бейбіт ауыл мен елдің апшысын қуырды. Үлкен үй, дәулетті Мамырбайдың шаңырағын ортасына түсіріп, орны толмас өкінішке қалдырды. Оның бәйбішесін атып, «жас түлегі, жалғыз қызы Ақбілекті» ойбайлатып алды да жөнелді. Бұдан кейінгі жердегі Ақбілектің өмірін, көрген зорлығы мен тартқан азап-тауқыметін ешкім де дұшпанына тілемес.

Бұл бай қызының ес білгелі кезікпеген кедергісі, жат адамдардың түсі суық, жүрістері суыт әрекеттерімен де алғаш кезігуі еді. Үмітін үрей басып, көлеңкесінің өзі қорқыныш әкелгендей болатын. Ең болмаса, ол ортада Ақбілектің көңіл-күйімен, жағдайымен санасқан ешкім болмады. Қосты айналып, қашуға әрекет жасамақшы да еді. Бірақ, қырағы көз қалт жібермеді. Сұмдық сойқан, жантүршігерлік жәбірлеу,

7

азап-қорлыққа толы өмір енді басталды. Бұрын еркек атаулыға қарсы келмек тұрмақ, тікелей қарамаған, он екіде бір гүлі ашылмаған Ақбілек енді содырлы топтың ортасына түсті. «Ашу - дұшпан, ақыл-досты» да, айпа амалды да жүзеге асыру қиын-ақ.

Жан сауғалап «одан қашқан, бұдан қашқан жетпіс шақты офицер, флоттар» Ақбілектің еркінен тыс әрекеттер жасады, асыл қазынасы – абыройынан айырды, қарамұртқа ермек болды...

Феодалдық-патриархалдық сана мықтап қалыптасқан кезде Ақбілек басынан өткерген ауыр хал, жан азаптары, тағдыр тапқысы өмірлік таңба болып басылды. Жан сауғалап қашқан ақтардың артында «бұралқы күшіктей қаңғырып Ақбілек» жалғыз қалды. Ақтардан тартқан жан азабынан соң да Ақбілектің көрген қорлығы, күйзелістері көл-ақ.

Ақбілектің жан дауысы, шерлі мұңы кеудесінде жаны, сезімі барға жеткендей-ақ. Бірақ, оған тіл қатып, үн қосқан ешкім болмады. Ең негізгісі, ол ертеңгі күнге сенімін жоғалтпады, жақсы, кайырымды жандарға жолығармын деген үмітін де үзбеді. Осы мақсатпен көк пен жерге де, тау мен өзенге де сыр ашты, «күздің сарғыш жапырақтарына», «саялдық қара бұлттарға» мұң шақты. Көзі көріп, көңілі сенген, бастан өткерген көрініс- жайларды бөлісті. Іскендір дуанамен кездескеннен кейін жанын жегідей жеген азап пен қорлықтың салмағы бір мезет жеңілдеп, ұмытылғандай болып еді. Бірақ, нағыз азап, күйзелістер алдынан тағы шықты. Ел ішіндегі өсек-аяң, бұрыңғы ғашығы Бекболаттың тояттаған соң сырт айналуы т.т. Ақбілектің жан-жарасын одан сайын қоздырды. Бұған «көзі тікшиген, тымырайған» қатыгез мінезді өгей шешесі Өріктің де кері әсері мол болды. Ес біліп, бой түзей бастағаннан тағдыр тауқыметін мол тартқан Ақбілекті араға бес жыл өткен соң көргендегі әсер өзгеше.

8

Ағасы Төлегеннің артынан іздеп барып, оқуға түседі. Нағашысы Кәмиләмен кездесіп, өз өмірлері төңірегінде өрбіткен сыр-сұхбаттары, Ақбала, Балташ т.б. қатынастар мезгіл әуенін аңғартумен қоса, басты тұлғаның дүниетаным эволюциясын да танытады. Жас өмірін өксікпен өткізген Ақбілектің Балташ сынды азаматпен көңіл қосып, Іскендірмен қайта табысуы жан жарасын жазып, нұрлы өмірге батыл, сеніммен қадам жасатады. Роман тілімен айтсақ Ақбілектің «жүрегін жуыл тазартқан алтын леген - аяулы жаны, Қаратаудай қайратты, ай мен күндей ғылым еді». Қысқасы, дүбірлі дәуірдегі қазақ қызының өмір тағдыр жолы шындыққа сыйымды, келісті көрініс тапқан. Демек, Ақбілек бейнесі – қазақ қызының тағдыр-талайын танытумен бірге бақытқа ұмтылған, жаңа өмірді, қызық- қуанышты алдан күткен күрделі әрі бедерлі бейне. Қаламгер мұраты – жеке адам, яки Ақбілек арқылы халық өмірін, тарихы мен тағдырын, тұрмыс-тіршілігін шындық оқиғалар, нақтылы көріністермен көрсету болса, бұл міндет күрделі жанр – роман арқылы ұлттық-эстетикалық деңгейге көтерілген, әрі Еуропалық үрдістегі туындылар табиғатына үндес, сәйкес келеді.

Романда жекелеген бейнелердің монологтары өмірдегі мұраты мен міндеттері де айқын бедерленген. Мәселен, Бекболат өзі жайында төмендегіше сыр толғайды: «Қара торы орта бойлы, қошқар тұмсық, түлкі мұрт, шүңірек көз жігітпін. Жасым жиырманың жетеуіне шығып тұр. Атым - Бекболат. Басымда барқытпен тыстаған қара елтірі жекей тымақ, қара ала жапқан күміс белбеу, аяғымда көнелеу қисық табаным бар. Белбеуімдегі жарғақ далбағайым, шашақты сары қында мүйіз сапты өткір кездігім, алдыңғы қапталдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс шеттігім - менің өнерсіз жігіт еместігіме айғақ болар».

9

Одан әрі Бекболат «бұрын байдың», қазір «орта шарқы үйдің ортаншы баласымын» дейді. Үй-ішілік, тұрмыстық жағдайларын да еске алып өтеді. Балалық, жастық шағының да босқа өтпегенін айтады. «Жаманбаланың шотпақ қара қызын менсінбей,

Мамырбайдың Ақбілегін елден таңдап айттырғанын», соған жолыққалы шыққанда, ақтарға кезігіп, оң иығынан жарақат алғанын қысқа, шешен баяндайды. Алайда, Бекболат бейнесі адамдық қасиеттері тұрғысынан, айнала-әлемге көзқарасы жағынан көңілге ұялағанымен, махаббат мәселесінде әсіресе «елден таңдап айттырған» Ақбілегін аялап өтуде жігерлілік жетіспейді. Қаламгер де Бекболат әрекеттерін аса көп дамытпайды.

Офицер романның басты тұлғасын жәбірлеп, арын аяққа таптаған жиіркенішті жан ғана емес, империялық саясаттың ғасырлар бойы халқымызды билеп, басып-жаншып келген көрінісі ретінде де есте қалады. Автор роман өзегін Ақбілек пен офицер арасындағы қатынасқа құрғанда «махаббат символының» үлгісі ретінде емес, керісінше, қазақ-орыс арасындағы «туыстық» байланыс тұрғысында терең ашады. Бұған өз жайынан бірер мағлұмат берген офицердің төмендегідей ойлары айқын дәлел: «Орыс сияқты жері мол қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тәубе қылу керек қой. Анығында, қазақ мемлекетке не пайда келтіріп отыр?.. Тек қымызын ішіп, Қарнын сипап, қатынына қарап, борбайын тыр-тыр қасығанды біледі... Тегінде қазақтың солдат болудан қорыққаны бізге теріс те емес. Кім біледі, қолына қару берсе, орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жетеді?.. Әйтеуір, қазақ өз алдына ел болып жатқан жоқ. Ендеше, орысқа бағыну керек». Бұдан кейін офицер қазақ жеріне, әйеліне, малына көз тігеді. Ресей тағдырын ойлап қамығады.

10

Демек, офицер бейнесінен, іс-әрекеттерінен «ұлы халықтың» державалық саясатын, қазақ халқын ұлтсыздандыру мен әуел бастағы мәдени құнарынан қол үздіру секілді тағылық «мінезін» танимыз. Билік пен білек күшін де, озбырлығын да көреміз. Ендеше, өткеннің өкініші келешекте қайталанбайтындай сабақ болуға тиіс. Офицер бейнесінің «тағылымы» осы.

Роман авторы өмір оқиғасы мен уақыт шындықтарына сай кейіпкерлер жүйесін табиғи сомдап, іс-әрекет үстінде көрсетеді. Осы орайда, Мұқаш бейнесінің өзіндік өзгешелігі бары байқалады. Мұқаш өзі жайында былай дейді: «Мен таңқы мұрын бадырақ көз, шұнақ құлақтау, жарқабақтау, кірпі шаш, қарыс маңдай, қара сұр жігітпін. Жасым 35-те. Әкем Тойбазар, өзім Мұқаш болғалы аузым асқа, ауым атқа жарыған емес. Ес біле есікте жүрмін». Онан соң Тілеубайдың қозысын, Шаманбайдың қойын баққанын, балалық базары жат босағада, кісі қабағын бағумен өткенін еске алады. «Қалай Бадығұлдың жылқысын бақтым, солай көзім ашыла бастады. – дейді ол, – Қашағанды жалғыз ұстаймын. Асауды жалғыз үйретемін. Күзетке жалғыз барамын. Боданда жылқы бағамын. Аязбен, асаумен, қараңғы ұзақ түнмен, ұрымен, қасқырмен, қауіп- қатермен алыспай, адам адам болмайды екен... Жылқы бақтым, кісі болдым». Мұқаш аузынан баяндалатын монологтан бұдан кейінгі жерде ел қатарына қосылғанын, отбасы болғанын, қызметке кірісе бастағанын, болыс болу ниеті барын да естиміз. Бірақ, ел үстінен күн көрген жоғарыдағы «қызметтерінің» әсерінен болыстыққа сайланбайды. Мамырбайдың баласы іс-қағаздарды кеңсеге тапсырыпты дегенді естиді. Тілін шайнап, тісін қайрайды. Кек қайыруды ойлайды. Ақтармен астыртын байланысып, Мамырбайдың Ақбілегін оларға көрсетіп беріп, ағасынан

11

кегін қайтарады. Мұның соңы белгілі – Ақбілек бір топ еркектің ортасына түсіп, қара мұртқа ермек болады... Бұл ретте Мұқаш – өз мүддесі үшін жан алып, жан беретін, бір есебі ішінде, түпкі ойында соны жүзеге асыруды ғана діттейтін пенде. Әйтсе де, «ішкі есебі» уақыт өте келе жария болып, соның азап-күйігін молынан да тартып жүреді. Жанама кейіпкер ретінде Мұқаш өз міндетін атқарғанымен Ақбілектің азапты, қасірет-күйінішке толы өміріне себепкер болды. Сол үшін де Мамырбай ауылының алғысын емес, қарғысын алады. Ал, біздің қоғамымызға теріс ой, екіжүзділік мінез жат. Мұқаш шындығы осы.

Жылтыр – ісінде бірлік, сөзінде береке жоқ кейіпкердің бірі. «Оның қылмаған бұзақылығы жоқ. Ол әуелде Матайдың Әбеніне тілмәш болған. Әбенмен бірігіп елді қанаған. Әбенге шәкірт болған. Ол қазынаның ақшасын да жеген. ...абақтыға жүз түсіп, жүз шыққан... Оның өтірігіне найза бойламайды». Бұл реттен алғанда Жылтыр ойымен де, ісімен де Әбен, Мұқаштар қатарында. Романдағы оқиғалардың даму эпизодтарының өзара байланыстары тұсында бұған әбден көз жеткізуге болады. Осы орайда, жазушы бедерлеген бейнелердің әрбірі өз орындарында әрі іс-әрекеттерімен нанымды сөз болатындығын байқаймыз. Демек, қаламгер кейіпкер жансарайын ашуда да едәуір жетістіктерге жеткен, оларды даралауда дәлдік, нақтылық секілді сипаттарымен де ерекшеленеді.

Романдағы әйелдер бейнесін еске алғанда, Ақбілектің жақын, жақсы көретін жеңгесі - Ұрқия жақсылыққа жаны құмар, мейірімді жан. «Бар айыбы – пұшпағы қанаған жоқ, әйтпесе жібі түзу әйел». Мамырбайдың бәйбішесі дүниеден қайтқанда да, Ақбілектің ақ солдаттары жұртында қалып, Іскендір дуана арқылы еліне келген соң

12

жанашыры да, сырлас - мұңдасы да Ұрқия болды. Қайын сіңлісінің бақытты болғанын қалаған Ұрқия оны Бекболатпен де кездестіреді. Баласын бауырына басып, тәрбие де береді. Бұл реттен алғанда – Ұрқия жаңалық, жақсылықты өзгенің басына тілеуді, өзі соның жылу-шапағатымен өмір сүргенді қалайтын, әрі оның үстіне адалдығы мен адамгершілігі мол, қиындық-қиналыста жол табатын бедерлі бейне ретінде есте қалады. Ал, Өрік болса «үйге жылан кіріп келгендей сүйкімсіз», «қара сұр адам». Ақбілектің бауырларына да жағымсыз, жайсыз жан. Тағдырына назалы Өрік ашу-ызасын да Ақбілектен алатындай, жас өскін – Сара мен Қажікенге де осы ретпен қырын қарап, қаһарын, қарғысын сәт сайын сездіреді. Әсіресе, «Ақбілек екіқабат» деген сөзді естігенде көктен іздегені – жерден, жанынан табылғандай күй кешеді. Ақбілекке бірер күн «араздығын ұмытқан кісідей» сөйлесіп, жылы ұшырап, оң қабақ танытады. Ақбілек мұның шын екенін, аярлық екенін біле алмаған кездері де болады. Бірақ, бұл «кісімсу кезеңі» ұзаққа созылмайды. Ақбілектің аяғы ауырлығына көзін жеткізген соң аяушылығын ұмытып, араздығын өршіте түседі. Бұл орайда, Өріктің мінезі мен іс-әрекеттерінен образ болмысына қатысты белгілер мол, әрі троптың түрлері. иро-ния (кекесін) иірімдері, сарказм (мысқыл) сипаттары, басқа да сатиралық элементтер де молынан ұшырасады. Автор сөз өнерінің көркемдік кұралдарын бар бояу, бедерімен пайдалану нәтижесінде Өрік образын күншілдіктің көрсеткіші, арсыздық пен теңсіздіктің барометрі ретінде көрсетеді. Сондай-ақ, бағынан соры басым Кәмилә – ескі салт, әдет-дағдының құрбаны болғанымен дүниетанымы кең, жаны таза, төзімі берік бедерлі бейне.

Өмірде өз ісі мен орнын білетін адамдар аз емес. Романда да

13

ондай тұлғалар бар, бірақ көп те емес. Айталық, Алтынайдың (Мұқаштың келіншегі) күйеуі кекшіл, даңқ пен дақпыртқа жақын болғанымен өзі «үй міндеті – әйелде» екенін жақсы түсінген. Ал Іскендір дуана-жақсылық, жаршысы, мейірімі мол, жанашыр жанның бейнесі ретінде көрінген.Тау-тас, сай-сала, ескі мола – бәрі де оған үй. Онда ел де жоқ. Оның елі дүйім қазақ. Онда мал да жоқ. Ол дүние жинамайды. Ақша берсең, – кез келген ауылдың балаларын жарастырады да, бәйге үлестіреді. Іскендір дорба салмайды, ірімшік, құртыңды алмайды оған қолма-қол тамақ берсең болғаны. Ол істеген ісін, жасаған жақсылықтарын саудаға салмайды. Онда жасырын сыр, ішкі есеп жоқ. Міне, осындай кісі, яки пайдасы болмаса зияны тимейтін жан Ақбілекке кезіккен болатын. Ақбілек адасқанын айтқанда: «Алып барайын, жолға сапайын». – деп нақты көмек еткен Жасын да, екбегін де есепке алмаған Іскендірдің бұл жақсылығы Ақбілекке ғана емес, оқырманға да жылы, тағылымды әсер қалдырады. Роман авторы адам- пенденің, өмірдегі орны жақсылық жасаумен ізгілік-өнеге көрсетумен баянды, мағыналы екенін Іскендір дуана арқылы нанымды көрсеткен. Жинақтап айтқанда, романдағы образдар жүйесі өмір-тұрмыстан алынғаны, уақыт шындықтарына сай суреттелгені, ең негізгісі әр қайсысы өзіндік өзгешелік әрекеттері арқылы қимыл жасайды. Әрекет-қимылда, сөз бен істе ортақ мұраттар бар. Қоғамдық кезеңдік көріністерге сай қимыл-қозғалыстарды әрбір бейнеден, өмір-уақыт шындықтарынан байқауға болады. Ізденіс айналары, көркемдік-стильдік ерекшеліктер, эстетикалық құндылықтар да айқын аңғарылады.

Тұтастай алып қарағанда, Ж.Аймауытұлының шығармашылық мұрасы, әсіресе күрделі жанрдағы туындылары («Күнікейдің

14

жазығы», «Қартқожа», «Ақбілек») қазақ әдебиетіндегі реалистік прозаның даму жолдарын айқындап қана емес, қоғамдық кезеңдік құбылыстарды, адами-рухани мәселелерді көркемдік-идеялық тұрғыдан шебер де шынайы бейнелеуімен биік белеске көтерілгендігінің, алыс-жақын шет ел қаламгерлерінің профессионалдық дәрежесіне жеткендігінің бірден-бір дәлелі де, дерегі де бола алады. Мұның өзі халық даналығында айқын бедерленгендей: «Шеберлік өмірді көре де, түсіне білуден, сосын объектіні дұрыс таңдап ала білуден басталады». Демек, «Ақбілек» романы ұлттың талайлы тарихын, қазақ өмірінің қиын да күрделі кезеңін, басты тұлғаның ауыр да сындарлы сәттерін т.с.с. нақтылы көрініс, шынайы оқиға, бедерлі бейнелер арқылы көрсетіп, тақырып табиғатын, көркемдік-эстетикалық мұраттарды шебер де шешен, шынайы үлгіле баяндаған байыпты, тағылымды туынды.

Ж.Аймауытұлы шығармашылық шеберлігінің мың сан шындығының бір сыры осында жатыр.

Бұл – XX ғ.б. айқын көрініс тапқан қазақ романымың үздік үлгісі, өрнекті өрісі, көркем шежіресі.

Бұл – «Ақбілек» романының тақырыптық ерекшелігі мен жанрлық жүйені меңгерудегі батыл қадамы көркемдік-рухани байлығы болып табылады.

Бұл – «Ақбілек» романының жанрлық-көркемдік ерекшеліктерін, тілдік-стильдік сипаттарын айқындайтын әрі шеберлік пен шешендіктің сырлы әлемін кең көлемде көрсететін, басты тұлғаның адами Мұраты мен психологиялық қырларын ашатын елеулі еңбектер қатарына жатады.

Бұл – «Ақбілек» романына да қатысты айтылар кемел ой мен

15

маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Өйткені «Ақбілек» әлемі – халқымыздың өткен өмірі мен тарихының, қазақ қызы мен әйелінің тағдыр-талайын кең көлемде суреттеген тағылымды туынды. Ұлт руханиятын, көркемдік танымды биік белеске көтерген даңқты туынды айшықты қолтаңба жемісі.

Ақбілек» әлемінің ақиқаты осы.

 

"АҚИҚАТ" ұлттық қоғамдық-саяси журнал.

№12. 2010

1

Серік ЖӘНӘБІЛ

 

Жүсіпбек Аймауытовтың ақырғы күндері

 

Қыстың шыңылтыр аязы. Терезе әйнектеріне аяздың өзі-ақ ою-өрнек салып тастаған. Шығыстан Шақпақтың суық желі тұрды. Аспандағы ай жарты құлақтанып туыпты. Жер суыққа шыдай алмай бұйығып жатыр.

Терезе алдындағы жылы пештің тұсына стол қойып, бір адам жазу жазып отыр. Ол түнімен көз ілмеді. Анда-санда пешке кесілген ағаштарды салып қояды. Өз ойымен өзі әуре.

"Бүгін таң атса, қаңтар айының үшінші жұлдызы. Хат жеткенше бес-алты күн өтеді", – деп ол ішінен ойланды. Сыртқа құлақ түреді. Дала ұлыған боранға айналды. Бірде қасқыр, бірде шырылдап жылаған бала үні құлаққа келеді. Ой қиялына берілген жігіт өзінің жазғандарын шамның жарығына төсеп оқып шықты. "Өз жайымнан мағлұмат" — деп тақырып қойды. Жазғанына көз жүгіртті:

"Мен сиыр жылының аяғында (1890 жылдар) Қызылтаудың бауырындағы Қараның адыры деген жерде, Дандыбай ауылында тусам керек. Ұруым — Сүйіндік, оның ішінде — Күлік. Айдабол мен Күлік бір туысады. Сұлтанмахмұт ақын — Айдаболдан. Ол екеуміз сегізінші атадан, ал Машһүр Жүсіппен жетінші атадан қосыламыз. Кереку уезі. Семей губерниясы. Мен бес жасымнан бастап он беске дейін ескі молдадан оқып, "Мұқтасарды" дендеп, "Нақу" оқып, білім

2

алдым. 1917 жылға дейін әкеміздің малы 6-7 қарадан асып көрген жоқ. Сондықтан, әкей бізді (Үш ағайынды едік. Мен ортаншысы боламын)

мал табуға дайындады"...

Жігіт, әсіресе, ағасы Ахат туралы жазғанын үш қайтара оқып шықты. Көзіне жас толып кетті. Ақ қағазды қолымен сипалады.

"Қадыкеш деген апамыз өлең де шығарушы еді. Ұзатылған қыздың жолдастарына шығарған өлеңдерін ұрлап алып оқи беруші едім", — деген ол ішінен күбірлей сөйледі. Қолындағы қаламы дірілдеп, көзінің алды жасқа толып, қағаздағы қаріптер бұлдырап, азар көрінеді... Ит қыңсылап, есікті тырмалайды. Дала ат құлағы көрінбейтін ақ боран...

"Балам, қазір қайда жүрсің? Көрінбей кеттің ғой. Ахат екеуіңді Қадыкештен сұрасам, білмейтін болып шықты. Қараадырды тегіс аралап шықтым. Бүгін ауылда — той. Ұзатылған қызға арнап Қадыкеш өлең шығарыпты. "Жүсіпбек қайда кетті" деп ауылдағылар сені менен сұрайды. Балам, өкпелісің бе? Бәрін ұмытшы. Өмір деген өксік екен ғой. Сен домбырамен ән салшы, — деп мейірлене сөйлеген анасы Бәтиманың даусы дәл қасынан естілгендей болды. Жігіт орнынан атып тұрды. Терезеден үніліп далаға қарады. Таң бозарып атып келеді екен. Маңай әппақ. Боран басылыпты. Өркеш-өркеш болып қар үйіліп жатыр. Әлгіндегі ана даусы ғайып болды. Жігіт жылдам басып, төргі бөлмесінің есігін ашты. Әйелі мен екі баласы ұйықтап жатыр. Жігіттің есі шығып кетті. Ана даусының үні әлі құлағында тұр. Ұмтылып барып, сыртқы есікті ашты. Ішке лап етіп суық кірді. Бөлме іші азынап қоя берді. Есік алдында биік терек тұр. Бұтақтары дір-дір етеді. Жапырақтарынан айрылып, жұрдай болып, жалғыз қалыпты. Суық жел көйлекшең жігіттің денесін қарып жіберді. Есікті тарс жауып,

3

ілгекті салды. Сығырайған шамды үрлеп сөндірді. Бөлмеге терезеден жарық түсті. Анасы жоқ. Жігіт жалғыз. Көңілі алай-дүлей. Қолына қаламын алып, ақ қағаздың бетіне тағы да төне түсті.

"...Абай өлеңдерімен бала күннен таныспын. Кітабы басылмай тұрғанда, ел қыдырған өлеңшілердің аузынан бірталай өлеңдерін жазып алып, жаттаған едім. Ең алғаш басылып шыққан жаңа кітабын қолыма түсіріп, түгел көшіріп алдым..."

"...Бұдан басқа Максим Горькийден, Мопассаннан, Джек Лондоннан, Тагордан аударған әңгімелерім бар. Олардың қажеті жоқ. "Шаншарда" басылған 3-4 күлдіргі әңгімем бар. Оларды атаған жоқпын. Осымен өзіңіз сұраған алты нәрсеге жауап бердім ғой, деп ойлаймын Жүсіпбек. 1928 жылғы қаңтар, Шымкент қаласы", — деп ол жазуын аяқтады...

Жігіт құрысқан желкесін қолымен уқалады. Орнынан тұрып, бөлме ішінде ойланып ұзақ жүрді. Сәлден соң терезеден күн көзінің сәулелері шашырады. Түнімен ұйқы көрмеген Жүсіпбек Аймауытов қыстың дүлей боранымен қатарласа отырып, көз майын тауысып жазған "Өз жайымнан мағлұмат" атты қысқаша өмірбаянын осылайша асықпай жазып аяқтады.

Жазушының қапаланған жүзі күрең тартты. Дала қар астында жатты. Мүлгіген тыныштық. Асау боран әлдеқашан басылған...

Жүсіпбек есік алдына шықты. Дала қалың қар. Аспан ашық. Шымкенттің шырайлы, шуакты күнінің нұры жазушының қажыған жүзіне жылу ұялатқандай болды. Жазушының көзі Қазығұрт тауына түсті. Қасиетті тау таң нұрынан нәр алғандай момақан күйінде тым-тырыс жатыр. Ақ ұлпаға бөленген жазушының үйі педтехникумның ішінде еді. Шағын екі бөлмеде жазушы семьясымен

4

тұрып жатыр. Пәтер деген сол. "Жазушы күй таңдамау керек. Жазушының ешкімге өткізіп қойған ешнәрсесі жоқ. Жазушыға ең бірінші жазуға тыныштық керек-ақ. Ол – жан дүниенің тыныштығы" деп Жүсіпбек ойға шомды. Қаланың дәл орталығында ағып жатқан Қошқар-Атаға қарай жүрді. Бұлақ суы қыстың қақаған аязды күндерінде де буы бұрқырап ағып жатады. Жазушы суды бойлап ұзақ жүрді. Туған ауылын сағынды. "Әркімге өзінің кіндік қаны тамған жері ыстық-ау. Бірақ Шымкент қаласының орны бір бөлек. Қуғынмен өткен өмірім осылай өте бере ме екен" – деп жазушы өз-өзінен күбірлеп сөйледі. Оның есіне ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров түсті.

- Ей, қайран Сұлтанмахмұт. Жалт еттің де, жоқ болдың-ау. Елге барғандағы ақырғы сапарымда өзіңе кіріп шығып едім ғой, Махмұт бауырым. Менен үш жас кішілігің бар еді. Жас кеттің-ау. Қабырғам қайысты ғой, — деп жазушы өксікпен тіл қатты.

- Жүсіпбек аға, мен өлмеймін. Тән мәңгі өмір сүреді емес пе? Өмірде өлең өлгеннен артық қылмыс жоқ. Солай емес пе! Әлде мен артық айттым ба? Жүсіпбек аға, — деп аурудан қажыған Махмұт орнынан тұра алмаса да, Жүсіпбекке құшағын жайып ұмтылып еді-ау.

Жүсіпбек қазір жалғыз тұр. Ол Махмұтты аңсайды.

- Бақұл бол, бауырым. Ажалға кім қарсы келген? Ерте ме, кеш пе, біз де артыңнан барамыз, — деп Жүсіпбек бетін сипады.

Жүсіпбек түнде түс көрді. Түсінде Сұлтанмахмұт екеуі Ертіс өзенін жағалап жүр екен...

Қар қалың. Арада екі күн өтті. Боран басылды. Қазығұрт тауы ақ көрпеге оранған. Күн найза бойы көтерілген кез еді. Аспан ашық. Бірақ батыстан бір топ қара бұлт көтеріліп келе жатты.

Шымнан салынған қала үйлерінің төбесінен түтіндер будақтайды.

5

Бет жүзін суық сорған Жүсіпбек басындағы құлақшынына жабысқан ақ қырауды бір қағып алып, жалғыз аяқ жолмен биік жарға қарай өрмеледі. Биік қыр.  Шымкент қаласы ойда жатыр. Ол енді байқады. Шымкент шағын қала екен. Шақпақтың суық желі оның денесін тоңазытты. Сәлден соң аяқ-қолы мұздай бастады. Жазушы көне тарихы бар қалаға әлі қарап тұр. Николаев кешесінің бойына салынған орыстардың Сергий Родонежский шіркеуінің күңгірлеген қоңырауының үні естілді. Шымкент қаласында, негізгі тұрғындары қазақтар болғанымен, өзбек, орыс та көп еді. Орыстар ерте кезде Ресейден жер ауып келіп қоныстанған екен. 1864 жылы Шымкент қаласы орыс патшалығының қол астына бүтіндей өтеді. Қалада патша генералы Черняев атындағы кең көше бар. Абылай ханның немересі Шоқан Уәлиханов та ат басьш бұрып, кейін Әулиеатаға бет алған екен. Көне Сайрам қаласының орны дәл тұсында жатыр. Ибрагим ата, Қарашаш ананың мазарлары да Сайрам жерінде. Әзірет Сұлтан Түркістанда. Жүсіпбек ойға шомып, өткен бұлыңғыр тарих пен аңыздарды есіне түсірді.

- Осы Қорқыт әулие Қазығұрт тауында дүниеге келді, деген аңыз бар. Мүмкін, рас болар. Әр жердің өзіндік тарихы бар, – деп жазушы қым-қиғаш, сан тарау ойға беріліп күбірлеп сөйледі. Жазушының қырағы көзі сон-ау Қаратау жақтан түнеріп келе жатқан қалың бұлтты шалып қалды. Қазығұрт тауының етегінен көкшіл тұман көкке көтерілді. Көп ұзамай-ақ, қаланы қалың тұман басып, өзге еш нәрсені көрсетпей кетті. Жүсіпбек, неге екені белгісіз, бүгін Сұлтанмахмұтты көп ойлады. Жазушы өзінің жарым көңіл болғанын енді түсінді. Ол үйіне азар жетті. Есікті айқара ашып, ішке кіргенде дәл алдынан әйелі Евгения шықты. Тұлғасы сұлу жас келіншек абыржып қарсы алды.

6

Көкшіл көзімен күйеуіне тіксіне қарады.

- Қайда жүрсің? Күн суық. Әлгінде біреулер сені іздеп келіп кетті...

- Балалар қайда? - деді Жүсіпбек.

- Ұйықтап жатыр. Бектұр әлгінде ғана оянып, сені іздеп мазасызданды. Жайнақ әлі көзін ашқан жоқ. Мен сені іздеген бейтаныс адамдардан қорықтым, - деді ол. Жүсіпбек бұл сөзге жауап бермеді. Тергеуші екенін ұқты.

- Дала боран. Маған хат келген жоқ па? Ешкімнен үрейлене бермеші. Тергеушілер шығар тіміскіленіп жүрген,  - деді Жүсіпбек.

- Кімнен келуші еді? Хат жоқ, -  деп әйелі күрсінді.

Шағын екі бөлме. Бір бөлме тола кітаптар, сөреден орын алған. Төргі бөлмеде екі бөбек ұйықтап жатыр. Жүсіпбек ұлдарын еңкейіп барып иіскеледі.

- Мұхтар Әуезовтен хат келуі керек еді. Мағжан мен Ахаңнан көптен бері хабарсызсын, - деп Жүсіпбек күрсінді. Сыртқы киімдерін асықпай шешіп, пеште жанған отқа алақандарын қыздырып алып бетін ысқылады. Екі беті дуылдап ашып барады. Әбден суық сорып тастапты. Жылу шарпыған соң-ақ беттері нұрлана бастады.

- Жүсіпбек, сен Смағұл Садуақасовқа хат жазғансың ба? - деп, әйелі оның қасына келді.

- Ия, ия, ол хат емес. "Өз жайымнан мағлұмат". Өзі сұрау салғаннан кейін тіршіліктегі шындықты жазып отырмын. Смағұл менің кім екенімді, қайдан шыққанымды, тегімді, елімді анық білсін. Ол – өкімет адамы. Ел басқарып отыр. Маған сенбейтін кеңес жазушылары көп. Сәбит те, тағы басқар да мені әлі "байшыл" жазушы деп теріс ұғады. Кеңес өкіметіне қарсы деген сөздер соңымнан қарша борап жатыр. Жабылмаған жала қалмады. Мен өткен ақ патшаға да, қазіргі кеңес

7

өкіметіне де қызмет атқармаймын. Мен өзімнің қазақ деген халқыма ғана еңбек етемін,  - деп Жүсіпбек орындыққа отыра кетті. Өңі бозарып қатты шуланды. Қызыл шырайлы реңі өзгеріл сала берді.

- Сабыр сақташы. Сен адалсын. Ақ пен қараны ажыратар, - деді әйелі.

- Мен Смағұлға бәрін ашық жаздым. 1912 жылы жазған өлеңдерім әлі сақтаулы. Ескі дәптерімде. Абайға еліктедім. Мен ешқашан бай болған адам емеспін. Ал халықшыл болғаным рас. 1914 жылы Семейдің учительский семинариясына түсіп, 1919 жылы бітіріп шықтым. Қыс оқысам, жаз елге шығып, бала оқытып, қаражат жинадым. Орысша оқуға кіргеннен былай туған әкеме мал тауып бере алмадым. Менде қайдағы байлық? Қазіргі көзсіз көбелектер "тап" дегенді ойларынан шығарып алып, шетінен "кедейміз" деп кеңес өкіметінің сойылын соғып жүр. Қазақ әдебиетінің көсегесін көгертер ме екен солар. Жоқ... Жоқ... олар бәрін құртады. Қазіргі "зымиян" заман қазақтың бетке ұстарлары Аханды, Мағжанды, Мұхтарды, Міржақыпты қуғынға салып жүр. Мәскеудегілер қазақты-қазаққа айдап салу саясатын ұстап отыр. Ең бірінші тілден айырады. Күндердің күнінде таң атар. Сонда Мәскеуде отырғандар түк білмей шыға келеді. Ал, дәлелдеп көр. Ал өзіңді-өзің құтқар. Қасіреті мен мұңы көп аңқау халқым. Ұйқыдан ояна алмай азып-тозып өтеді-ау. Біз шеті мен шегі жоқ сары далаға сыймай, сыйыса алмай тозып жүрміз. Өмірдің тым қысқа екенін осы біз неге ғана ұқпаймыз. Мына мен өмірден не көрдім? Ештеңе де көрмедім. Бала күнімде Іргебай етікшінің үйінде жатып, жаз бойы етік тіктім. Өз күшіммен оқып, Абай өлеңдерін жаттап ер жеттім. Жазығым халқымның тарихын жазған жазушы болғаным ба? Енді, міне, мен өз қазағымнан жапа шегіп жалғыз

8

жүрмін. Кінәм не? Жазығым "Қартқожаны" жазғаным ба? Болмаса, Мопассан мен Тагордың әңгімелерін қазақшаға аударғаным ба? - деп Жүсіпбек өз-өзінен күбірлеп сөйлеп, ауыр дем алды. Жүйкесі шаршады. Ашуланды.

Дала ұлыған боран. Бөлме іші суық. Қос бөбек маужырап ұйықтап жатыр. Евгения шай дайындап жүр. Күйеуіне тіл қатпады. Денесін қорқыныш билеген. Саусақтары дірілдеп, кеселерді жуа бастады.

- Жүсіпбек, мен қорқамын. Жаман түс көремін, - деп әйелі жылап қоя берді.

- Шаршағансың. Жүйкелерің жұқарған. Сен деміңді ал. Ол — ұзақ уақыт шала ұйыктағанның кеселі. Түс — қиял, елес. Үрейден пайда болады, көп ойлана бермеші, - деп Жүсіпбек әйеліне ақыл айтты. Келіншек үнсіз қалды. Жүсіпбек орнынан тұрып терезенің алдына барды. Қырау оюлаған әйнекті үрлеп жылытты.

- Кең дала көресің ғой ана жатқан,

Жібектей жасыл шөптер бетін жапқан.

Асқар тау, балдан тәтті сулары бар,

Әне, сол - анам еді мені тапқан, -

деп өлеңді дауыстап оқыды. Дауысы дірілдеп шықты. Қалған шумақтары өңешіне тұрып қалды.

- Мағжанның өлеңі ғой, - деп әйелі елең етті. Екі көзі жаудырап күйеуіне қарады. Жүзіне қан жүгірген. Күйеуі ажарланып кетіпті.

- Ия, Мағжанның өлеңі. Мағжан, - деді Жүсіпбек.

- Сағындың ба? Ең болмаса, хат жазбады ғой, - деді келіншек.

- Ия, аңсаймын. Мағжанның "Еңбекші қазақ" газетінде басылған "Тоқсанның тобы" атты өлеңі өзіне бәле болып жабысты. Мағжан ұлы ақын ғой. Мағжан - озық ойлы ақын. Ол қазақтың Мағжаны ғой, - деп

9

Жүсіпбек сөйлегенде екі көзінен от ұшқындағандай әсерде болды.

- Сен Мағжан туралы жаздың емес пе? - деп Евгения күлімсіреді.

- Ия, жаздым. Жаратқан ием маған күш пен білім беріп,

Мағжанды жаздырды. Дәл бұдан төрт жыл бұрын "Лениншіл жас" журналының бетінен "Мағжанның ақындығы туралы" атты көлемді мақалам жарық көрді, — деп Жүсіпбек терезеден далаға көз салды. Ақ боран... Оның алдына дүлей боранның арасында адасып жүрген Мағжанның қалжыраған тұлғасы көрінгендей болды. "О, жасаған", — деп көзі шарасынан шыққан Жүсіпбек суық әйнекке бетін басты... Сықырлаған сары аяз. Боран ұлып соғады...

Арада жылжып айлар өтті.

Далада күн ыстық. Шілде түскен кез еді. Үй ішінен балалардың дауыстары шығады. Ес біліп қалған Бектұр мен Жайнақ екеуі ойыншықтарымен ойнап отыр. Бөлме, ішін күй кернеген. Жүсіпбек домбыра тартып төрде отыр. Төрт жасар қызы Муза ұйықтап жатыр.

-  Папа - деп, Бектұр әкесінің мойнынан құшақтады.

- Сен менің Жеңісім болдың, - деп мейірімді әке ұлының көзінен сүйді. Еміреніп иіскеледі.

- Папа, - деп Жайнақ арқасына асылды.

- Балаларым, сендер ертең ержетесіңдер. Мағжан ағаларыңдай ақын боласындар. Мен қартайып шал боламын. Сонда осы Шымкент қаласына мені жетектеп әкелесіңдер. Кейінірек Түркістанға барамыз. Сонда Әзірет Сұлтан мен Абылай хан жатыр, - деп әкесі Жайнағын бауырына басты. Әке жүрегі елжіреп сала берді. Соңғы кездері өзінің балажан болып бара жатқанын да сезбей қалды.

- Менің анам бес қыз, үш ұл тауыпты. Әсіресе, анам Ахат ағамды жақсы көретін. Мына мені де жек көрмейтін, - деп күлімдеп әйеліне

10

қарады.

- Екеуі де сені сағынады. Муза өзіңсіз тамақ ішпейді. Үйде болмасаң, терезеден далаға қарап қолдарын шошайтып жолыңды күтеді, - деп әйелі ағынан жарылды.

- Айтпақшы, Мәшһүр аға өткен жылы екеуіне арнап өлең жазыпты, - деп Жүсіпбек кірпігін қақты. Қуанып тұр.

- Оқышы, тыңдайын, - деп әйелі наздана тіл қатты.

- Жүсіпбек, амансың ба сау-саламат ?
Жігітсің — жақсыға хат, жаманға жат.
Жалғыздық жарасқан-ды бір құдайға,
Аман ба, Бектұр, Жайнақ екі азамат, -

деп өлеңді дауыстап оқыды. Көңілі босады. Орнынан тұрып әрі-бері жүрді. Жастықты құшақтап төсекке жата кетті. Екі ұлы әкесіне қарады. Евгения көзіне жас алып, әбден ішқұса болған күйеуіне жаутаңдап қарай берді.... Өмір жолы арпалысқа толы Жүсіпбек өзінің әркімге көзтүрткі болып жүргенін түсінді. Оның жанына сая болар достары тым қашықта еді. Бектұр әкесінің көмірдей қара шашын қолымен сипалады. Жайнақ жүгіріп барып әкесінің бетінен сүйді...

- Мәшһүр ағаны мен әбден сағындым. Сарыарқаның соққан желі де бөлек екен. Ата мекенімнен кеткеніме қаншама жылдар өтті. Алдым -  тұман, артым - ор. Көңілім күпті. Жүрегім жаралы. Қаңқу сөз бен мына бір секем алғыш тергеуден көз ашпадым. Құдай артымнан серік болсын деп мына үш жапырақты берді. Еңді олар да өсіп келеді. Бұлардың кейінгі тағдыры не боларын өзім де білмеймін. Қу үрей маған маза бермейді. Жүйкем босап, әбден шаршадым, - Жүсіпбек ашынып сөйледі. Бөлме ішіне үнсіздік орнады. Екі бала әкесіне қарайды. Жүсіпбек басын салбыратып отырды. Екі көзін жұмып, ернін

11

тістеледі.

- Сен әбден шаршадың. Бұл жерде жанашыр достарың жоқ. Уайымға бостан-босқа салына бермеші. Қайда барып күн көреміз?

Жаладан әбден құтылғанша осы қалада тұра берейік, - деп әйелі Жүсіпбекті сабырға шақырды...

Күндер жылжып өтіп жатты. Жазушы үшін ең ауыр күндер еді. Орталық баспасөздер оны сынап, сойды. Ол күннен-күнге жүдей бастады.

Жүсіпбек сабақтан кеш шықты. Далада күн жылы. Мамыр айының бас кезі еді. Ол үйіне соқпай, қала көшесін бойлай серуен құрды. Қошқар-Атаның суына барып беті-қолын жуды. "Қараңғы тоғайдағы" бауды аралады.

Шымкент қаласы, әсіресе, көктемде жайнап кетеді екен. Арықтарынан мөлдір бұлақ сулар ағады. Қазығұрт тауы тым асқақтап көрінеді. Табиғат сұлулығы ақын жүректі жазушыны биік арманға жетеледі. Ой қиялына беріліп, өз-өзінен ән салады. Ойына Естайдың "Қорлан" әні түсті.

- Ағай, -  деген оқыс дауыс естілді. Ойы бұзылып кетті. Қараса алдынан екі оқушысы шыға келді.

- Келіңдер, балалар! - деді Жүсіпбек.

- Мен Керім Тіленшіұлымын, - деп ақсары бала ұстазына қарап күле сөйледі.

- Керім, сендер сабақтан неге кеш шыктыңдар? - деді ұстазы.

- Жүсіпбек аға! Бүгін біз сіздің "Рәбиға" атты пьесаңызды қоймақпыз. Соған өзіңіз қатысыңыз. Арнайы шақырып келдік, - деп Керім ұстазының қолынан ұстап, жетелей жөнелді.

- Кімдер ойнайды? - деп ұстазы сасқалақтады. Өңі нұрланып кетті.

12

- Әй, ана Төлеген мен Құрманбек ойнамақшы. Өздерінше мені менсінбейді, - деп сары бала Керім өз өкпесін айтты. Ұстаз жүрегі лүпілдеп кетті. Шәкірттеріне ілесіп жүре берді. Ол ойланып келеді...

- "Япырым-ау, сонау он жетінші жылы Семей қаласында "Рәбиға" алғаш қойылғанда Мұхтар Әуезов пен Әміре Қашаубаев ойнаған еді-ау".

- Ұстаз жүрегі шымырлап кетті. Көзіне толған ащы жасты байқамай да қалды. Жүрегі елжіреді. Жазушының тілім-тілім болған мұнды жүрегі бала Мұхтар мен жас Әмірені аңсайды. Ұстаз алқынып келеді. Ол құдды Қазығұрт тауын бір өзі көтергендей талмаусырап келеді. Аяғы-аяғына шалынысты. Екі рет сүрініп жерге құлап та қалды. Үсті-басының шаңын сүрткен де жоқ. Құлағына Әміре айтқан ән естілгендей болды. Ән... Әміре ән салады.

- Мұхтар, Әміре, қайдасыңдар, інілерім менің! - деп жалғызсыраған жарым көңіл жан екеуін аңсайды. Алқынып жүріп келеді. Аяғының ауырғанына да мән бермейді.

- Құрманбек өте жақсы ойнайды, - деген бала дауысы естілді. Жүсіпбектің ойын бөліп жіберді.

- Рақмет шәкірттеріме, - деп ұстаз тіл қатты.

"Аймауытов — ескіліктің қорғаушысы. Ол — кеңес өкіметінің қас жауы. Байдың ұрпағы. Ал мына мен кедейден шыққанмын. Бесікте жатқанда "тап", "теңдік" деп, ана сүтін емгенмін. Аймауытов, Дулатов, Жұмабаев, Байтұрсыновтар тұрғанда қазіргі советтік гүлденген қазақ әдебиеті өнбейді, өспейді. Біздің басшымыз — партия. Ол әрқашан бізді қорғайды. Ал, Аймауытов бастаған байшыл, жазушы, ақынсымақтарға кеңес үкіметі әдебиеттен ешқандай орын бермейді. Жасасын, кедейлер! Жасасын, қазақтың жас әдебиеті!" — деген

13

жексұрын дауыс қырылдап құлағының түбінен естілгендей болды. Жүсіпбектің басы айналып, есеңгіреп кетті...

- Әне, ағай келеді. Келе жатыр, - деп балалардың шаттыққа толы дауыстары естілгенде, Жүсіпбек есін азар жинап алды. Жүрегі алып ұшады. Екі қолын жайып, "Папа...папа" деп Бектұр жүгіріп келеді. Техникумның бас оқу үйінің алдында әйелі Евгения Музаны көтеріп, өзіне қарап күліп тұр.

Жайнақ қолын сермеп қуанып сөйледі. Жүсіпбек екі ұлын қасына ертіп алып, ел арасына кіріп кетті. Өңі жүдеу күйеуінің қуанған жанарын әйелінен басқа ешкім сезбей қалды. Шымкент қаласын түн шымылдығы жауып тұрды...

Шілде айының соңғы күні. Жүсіпбек жексенбі күндері су жағасына екі ұлын жетектеп алып барды. Балалар суға шомылыл жатыр. Өзі көк шалғын үстіне отырып алып "Ақбілек" романын қайталап оқыды...

Жазушы енді ойға берілген сәтте сықырлаған арба дәл қасынан өтті. Үш адам отыр екен. Елірме мінезді, мұртты жігіт, қызбалана тіл қатты.

- Анау, Аймауытов деген жазушы кеңес өкіметіне қарсы көрінеді. Жер ауып жүрген бір бейбақ, - деп сұқ саусағымен сыртынан көрсетті. Жүсіпбек қатты сасып қалды. Қолынан қаламы сусып түсті.

- Е, осы ма? Өзі жас жігіт екен. Бұл ана Сермұхамедов деген мал дәрігенінің күйеу баласы ғой. Қарабатырдың әйелі орыс. Мынау содан туған қызды алып отыр. Бұл жігіті өзі сонау жер түбінде Кереку жақтың қазағы екен. Атақты байдың баласы көрінеді. "Халық жауы" деген сыбыс сөздер шығып жатыр, - деп қоңқақ мұрын, екінші біреуі Жүсіпбекті мүсіркей сөйлеп, кетіп бара жатты. Бұл сөздер жазушы жүрегіне шаншудай қадалды. Кеудесін ашу қысты. Қапаланды. Қаңқу өсек сөздер сүйегінен өтті.

14

- Ой, байқап сөйлеңдер! Мен бұл жігіттің "Қартқожа" деген кітабын оқып шықтым. Онда бұл ақпатшаның заманын жамандайды. Босқа сөйлемендер.

Жазықсыз жала жаппандар. Ұят болады. Кітапта қазақ халқының көрген қорлығы айтылады. Күлмеңдер. Бос сөзден не шығады.  - "Ай, Аяз би, баймын деп саспа. Ханмын деп таспа. Аяз әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл", - деген мақал бар. Өз жөнімізді білейік. Кеңес өкіметінің әкелген жақсылығы шамалы. Атты, асты, шапты. Ел күйзеліп кетті ғой. Қазақты - қазақ руға бөліп, ауылнай болу үшін қазірдің өзінде арпалысып жатыр. Көзі ашық азаматтарымыздан айрылып қалдық. Шымкент қаласында күнде қырғын. Мешітті қиратты. Молда мен тәуіптің көзін құртты. Енді өлсек, жаназамызды орыстар шығарады. Өз әлімізді білейік, - деп үшінші адам дауласып кетті. Жүсіпбектің денесі шымырлады. Құлағына тыныштық болмады...

Көп кешікпей Жүсіпбек Қызылордаға көшті. Педтехникумның екі бөлмесін өздеріне босатып берді. Қой сойып, ауыл қарттарын шайға шақырып, бата алды.

- Жарқыным, көңіліңді өсіріп жүр. Сен Шымкент қаласына қаңғып келген жоқсың. Артыңда қазақ деген елің бар. Менің елімі - Жаныс. Сені көшкелі жатыр деп есітіп, арнайы келдім. Сайрам шаһарындағы аты-шулы Кішік Ирисмет пен Кәтте Ирисмет ахундардың медресесінде оқыған жігіт деп, сыртыңнан естіген едім. Қуанғаным рас болатын. Ақыры, маңдайымызға сыймай кетіп барасың. Оған кінәлі біз емес. Мына -  аумалы-төкпелі сұм заман кінәлі,  - деп сақалы омырауын жапқан қария кісі Жүсіпбекті кең құшағына алып, емірене маңдайынан иіскеледі.

- Әкей,  - деп көзіне жас алды Жүсіпбек.

15

- Жасыма. Жігіт емессің бе?! Сен қайда жүрсең де Төле би бабаңды ұмытпа. Ол Абылай ханды тәрбиелеген. Оны Қаздауысты Қазыбек пен Әйтеке билер ұстаз тұтқан.

Сені Сайрамдағы Сансыз бабтың аруағы қолдасын. Елің өзіңмен еріксіз қоштасып тұрмыз. Бәрі уақыттың ісі ғой. Заман – түлкі. Алдайды, арбайды, - деп қария теріс бұрылып жүріп кетті. Жүсіпбекке көз жасын көрсеткісі келмеді. Қазанғап ақын Жүсіпбекті құшақтап төс қағыстырып қоштасты. Жұрт дүрлігіп кетті. Көбі бастарын шайқап, аяушылық жасайды.

- Балам, қашан ақталасың, - деп бір қария Жүсіпбекке құндыз бөрік сыйлады. Мына сөз жазушының жаралы жүрегінің жарасын қан жоса етіп тырнап алғандай болды. Жайнақ пен Бектұрдың бауырына басты. Аузына сөз түспей тұтығып қалды. Өзінің әлі күнге дейін басына азаттық ала алмай жүргенін дәл бүгін сезгендей еді.

- Ақталамын. Уақыт мені арашалайды. Ақ пен қараны халық өзі ажыратады. Мен "Өз жайымнан мағлұмат" жазып, Смағүл Садуақасұлына жібергенмін. Бәрін өмір көрсетеді, - деп Жүсіпбек жігерлене тіл қатты... Шәкірті Керім дәл қасына келіп тұрды. Бидай өңді, қызыл шырайлы, толқындалған қара шашы бар ұстаздың сүйкімді жүзіне тамсанып қарай берді...

Күн бесіннен ауғанда көш Қызылордаға қарай бет алды. Екі баласы мен әйелін ерткен жазушы көршілерімен қимастықпен қош айтысып, жолға шықты. Олар ұзай бергенде.

- Ағай, ағай, - деп бір қара бала кеш соңыңда айғайлап келеді екен. Жүсіпбек арбадан қарғып түсті.

- Құрманбек інішегім, - деп жазушы алқынып жеткен қара баланы бауырына басып, құшақтай берді. Бала терлеп кетіпті.

16

- Жүсіпбек аға. Сіз Шымкенттен біржолата кеттіңіз бе? Кеше ғана көшетініңізді Керімнен естідім, - деп бозбала жігіті ұстазының кеудесіне басып қойып, тұрып қалды. Ешқайда жібергісі келмейді.

- Сен кітапты көп оқы. Мені емес, Ахмет Байтұрсынұлының жазғандарын оқы. Мағжанның өлеңдерін жатта. Мен әлі ораламын, - деп ұстазы шәкіртінің басынан аялы алақаныман сипалады. Бектұр мен Жайнақ екеуі Құрманбекке қарай ұмтылып, қолдарын созды.

- Құрманбек, інілеріңмен қоштас! Сен өнерлі баласың. Сенен әнші шығады. Сендер әлі талай кездесесіңдер. Думанды күндер алдарыңда, - деп көңілі күпті Жүсіпбек Қазығұрт тауына қараған қалпы тіл қатты. Құрманбек Бектұр мен Жайнаққа қос алма ұсынды. Жеңгей риза болып, рахметін жаудырды.

Керуен көш орнынан қозғалды. Ұстаз шәкіртін аймалап бетінен сүйді.

- Қош болыңыздар, ағай, - деп, көңілі босаған бозбала артта қала берді. Ұстаз оған көпке дейін қолын бұлғап бара жатты. Бектұр мен Жайнақтың қарауытқан тұлғалары тым қашықтан азар көрінеді. Аспанда қазбауыр бұлттар қалықтап ұшады. Күн ыстық. Шығыстан Шақпақтың желі баяу соғады. Шәкірт бала екі көзі талғанша ұстаздың соңынан қыбыр етпей, ұзақ уақыт қарап тұрды. Кеудесін ащы өксік қысты.

- Балалар, мен бүгін сендерге Мағжанның ақындығы туралы жаңа сабағымды бастаймын, - деп жүзі күлімдеген мейірімді ұстазының майда қоңыр үні шәкірт құлағының түбінен естілгендей болды.

- Жүсіпбек аға! Шымкентке тез оралыңызшы. Біз сізді күтеміз! - деп еріндері жарылған шәкірт күрсіне тіл қатты. Көзі жасаурады. Бала қой тасқа отыра кетті. Телміріп Қазығұрт тауына қарады. Оған тау да

17

жылап тұрғандай әсер етті...

Арада алпыс жыл өтті. Шымкент қаласының ортасындағы әлі бұзылмаған көне ескі үйдің түбінде бүрісіп, жасы сексеннен асқан қария отыр. Анда-санда жөтеліп қояды. Ол әлдебіреуді іздейді, сағынады. Аңсары ауып, жан-жағына телміре қарайды. Қасынан өтіп бара жатқан оқушы балаларды тоқтатып алып:

- Бұл үйде менің ұстазым, қазақтың қайтып оралған боздағы, жазушы Жүсіпбек Аймауытов тұрған, - деп, мақтаныш сезіммен сөйлейді. Балалар одан айналып қашады.

- Әй, балалар-ай! Сендер не білесіңдер! Менің ұстазым бұл үйде өзінің "Ақбілек" романын жазған. Ол бұл үйде отырып Смагұл Садуақасовқа "Өз жайымнан мағлұматын" жазған. Ол өзінің өмірін арашалаған, - деп көңілін көтеріп, өз-өзінен сөйлеп тұрды. Бұл адам - ұлы жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың қазіргі көзі тірі шәкірті Керім еді...

Қария көзін көлегейлеп, ұстазы кеткен Қызылорда жаққа кірпік қақпай телміре қарап, көне Жібек жолының үстінде қалт-құлт етіп тұрды. "Ұстазым қайта бір оралып Шымкентке келе ме екен", деген қарттың соңғы арманы бар. Қарт күні бүгінге дейін Жүсіпбектің өлгеніне сенбейді. Қалай ғана сенеді. Жазушы Шымкенттен көшкенде не бәрі отыз сегіз-ақ жастағы жап-жас жігіт болатын. Көне Қазығұрт қоюланып тұрды. Аспанда қазбауыр бұлттар қалықтап ұшады...

 

"ЖҰЛДЫЗ" журналы

№8 2002

 

1

Б. Құндақбайұлы,

Өнертану докторы, профессор.

 

Өнер тарихынан

 

Алғашқы театрды ұйымдастырушының тәжірибелі тұстарымен бірге, теориялық мәселелерін де кезінде үзбей көтеріп отырған. Соның ішінде ол театр мен репертуар мәселелерін қатар қарастырып, бірінің біріне тәуелділігін қарапайым жолмен жеткізеді. Өзінің мақаласында «Театр өмірді, ақиқатты, жақсылық-жамандықты көзбен көргізіп, қолмен ұстататын арасы. Ол аз көрушіні қуандыратын, қайғыртатын, жылататын, жүйкесін босататын...» деген жолдардан Ж. Аймауытовтың теориялық-эстетикалық көзқарасын орыстың Гоголь, Островский ойларымен астасып жатыр. Ж.Аймауытовтың театр, драматургия, режиссурамен актерлық өнер жайындағы жазып қалдырған мұрасы – кәсіби қайраткердің шынайы толғаныстары.

Қазан төңкерісі қарсанындағы газет-журналдарға басылған хабарлар мен кейбір мақалаларға, сақталған азды-көпті бағдарламаларға қарағанда өзінің концерттік репертуарына Абай шығармаларын енгізбеген ойын-сауық үйірмелері некен-саяқ қана.

Мұнан кейін Семейде өткізілген аса маңызды үлкен ойын-сауық 1915 жылы 13 ақпанда болды. Сахнаға қоятын пьесса болмағандықтан, ойынды ұйымдастырушылар Біржан мен Сараның айтысын қысқартып, сахнаға бейімдеп қойған. Бұл сахналық өнердің сол уакыттағы бар мүмкіншілігін толық пайдаланып, әрі бағдарламасының жинақты да қызықтылығымен көркем қойылған ойын.

2

«Айқап» журналының осы сауық-кешіне арналған мұғалім Мұстақым Малдыбаевтың «Қазақша бастапқы ойын» деген мақаласында:

«...Сценаның төріне қазақ салтынша масаты кілемдер төселіп, оюлы отау-шатыр құрылған. Залдың бір жағынан қолында үкілі домбырасы, торғын шапанды, ақ камзолды, орта бойлы, дөңгелек кішкене қара сақалды, кәмшат бөріктің шоқпардай үкісін бұлғақтатып айқай сала ән шырқап Біржан шықты. Біржанның қасында салдарша киінген бес жолдасы да тұрды.

Бұл үйде Сара бар ма шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері.
Жалықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Үйінде Тұрысбектің өлген жері, —

деп шырқаған Біржан даусын естіп, қасында жеті-сегіз қыздары бар, бұрала басып былқылдап Сара шықты. Үстінде оқалы қызыл камзол, атлас шапанын иығына жамылып, бүтін дүниені бір тырнағына теңгермей келе жатқан сері қыз – Сара екенін көрген жерде-ақ әркім білді», – деп жазған. Байыптап қарасаңыз, сол уақыттың өзінде сауықшыл талантты жастардың өз ойындарын сахна талабына сай көркем қойғанын аңғарамыз. Ол кездегі театр өнерінің тым сәбилігіне қарамастан «Біржан мен Сара» спектаклі көкейге қонымдылығы, сахналық әдемі көркемделуі мен орындалуы жағынан тамаша ойналғаны жоғарыдағы келтірілген үзіндіден көрініп тұр. Орындаушылар өз кейіпкерлерінің сыртқы кескінін, әннің әсемділігін сақтай отырып, сахналық бейнені толық ашатын негізгі құрал-сөзге өте ұқыпты қарағанын бөліп айтқан жөн. Сол «Айқап» журналында Сараның рөлін, ойнаушы Тұрар Қозыбағарова туралы: «... Сөзінің анықтығы, даусының мінсіздігі жұрттың ықыласын өзіне магниттей

3

тартты», – дейді. Сара сырына терең бойлап, асқан сүйіспеншілікпен, шабытпен орындағаны жайында біздің қолымыздағы сақтаулы қолжазба-естеліктерде баса айтылған.

Айтыстың сахналық жүйесін (инсценировка) түсіріп, әрі оны сахнаға қойған режиссер – семинарияның оқушысы Жүсіпбек Аймауытов. Жасынан зерек, оқу мен білімге, өнерге құштар. Ол осылай 1915 жылы еуропалық үлгіде спектакль қоюды қолға алып, әрі соның режиссері болуы қазақ топырағында бұрын-сонды болмаған сахналық өнердің тууына ерекше ықпал жасаған. Осы қойылымда Біржанның рөлін орындаған оның әрі әнші, әрі домбырашы, әрі тамаша актерлік қабілеті бар бесаспап өнерпаз екендігі де «Айқапта» жоғары бағаланған. Осы мәліметтерді іздестіріп жүргенімізде Семейде Халык артисі, марқұм Нүриддин Атахановтың арқасында Сара рөлін орындаған, Тұрар Қозыбағарова әжемізбен кездесудің сәті түскенін айта кеткен жөн. Өзінің әңгімесінде ол кісі көп жайдың сырын ашып берді.

Біріншіден, семинарияда оқитын қазақ жастарының мәдениеттілігін, білімділігін, ынтымағын баса айтты. «Қаладағы ойын-сауықтың ұйытқысы да солар. Нәзипа мен Нұрғали Құлжановтар соларға тапсырма беріп, нені қоюды айтып отыратын. Ол ойынды дайындау жұмысында Жүсіпбек пен Мұхтар жүретін. Сахнаны көркемдеп, қалай ойнайтынымызды, қалай өлең айтатынымызды, кімнің қай жерден кіріп, қайдан шығуын, сахнада қандай қимыл-қозғалыс жасауымызды, Жүсіпбек ерінбей айтып түсіндіретін еді. Ал кімді шақырып, нені кімге орындату, сахнаны безендіру жағында Мұхтар жүретін.

Біздің ойынымызға халық көп жиналатын, билет жетпей, жұрт иін тірестіріп тұратын. Олар мәдениетіміздің де, өнеріміздің де сәні

4

болатын (Домбыраны алып, ыңылдап Сара әнінің бір ауызын айтып берді). Осы ойынымыздан кейін Жүсіпбек пьесса жазуға кірісті, оны Нұрғали оқып, өздерінше айтысып жүретін. Мен, өз басым мұнан кейін де түрлі ойын-сауықтарға қатысып тұрдым» – дейді әжей.

Осы кеште Жүсіпбек Аймауытов пен Қаныш Сәтбаев (екеуі бір курста оқыған – Б.Қ.) қосылып, домбыра мен мандолинаның сүйемелдеуімен ән салған. Жүсіпбек жеке өзі «Қазия» әнінен кейін надандық туралы көркем сөз оқыған. Ойынға бұлардан басқа Тайыр Жомартбаев, Мұстақым Малдыбаев, т.б. қатысқан. Төрт бөлімнен тұратын бұл ойын-сауықтың бағдарламасы, мазмұны болған. Приказчиктер клубында (70-ші жылдарға дейін мұнда қазақ, орыс театры орналасқан – Б.Қ.) ән-күй сауық кештерін ұйымдастырып, спектакль үзілмей жалғасып отырған.

Бұл туралы ұзақ жыл Семейдегі татар труппасының режиссер жетекшісі болған Хакимов Әміржан: «... көп нәрсені бізден үйренген қазақ жастары келе-келе бізбен жарысқа түсіп, тамаша ойын қоятын болды. Олар бір жарасымды, көрсең көріктеріне көз тоймайтын, келісті де талантты қазақтың оттай жайнаған жастары еді. Солардың ішінде, әсіресе, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, бұларға кейінірек қосылған Жұмат Шанин қазақ өнерінің жарық жұлдыздары», – дейді.

Жүсіпбек Аймауытовтың тамаша әнші- композиторлық қасиеттері жайында нақты деректерді кездестіре алмадық. Домбыра тартып, ән салуға өзі жазғандай, бала кезінен құмар болғаны, ағасы Ақатпен бірге үйренгені, той-жиындарда бірге өлең айтқаны жайында болмашы ғана деректер сақталған. Сақталған бірлі-жарым ойын-сауық бағдарламалары мен қысқа хабарламалардан ол орындаған әндердің атын, кейде асқан шеберлігін бір ауыз сөзбен

5

ғана паш еткендерді кездестіруге болады. Ұзақ жылдар ауызға алуға тыйым салынып келген қайраткердің шығарған әндерінің кейбіреулерін халықтікі деп жүрсе, қайсыбіреулерін басқалардың пайдаланып кетуі де ықтимал ғой. Затаевич жинастырып бастырған мол дүниеге енбей қалуы жазықсыз жапа шеккеннің ылаңынан, әсіресе, соның бәрін өзі ұйымдастырған, өзі жазған сөзге өзі қайталанбас ән шығарып, өзі нақышына келтіріп орындаған таланттың енбей қалуына қудаланушылық ғана себеп. Бұларды жан-жақты ажыратып, түсін түстеп, тап басып анықтау қанша қиын болса да, арнайы зерттеуді тілейтін Ж.Аймауытов шығармашылығының әзірге көмескі, бірақ аса қызық та маңызды саласы.

Ж. Аймауытовтың басқа әйгілі зиялылардан бір айырмашылығы қазақша-орысшаға бірдей жетік болуында. Ол орыс-батыс классиктерін еркін меңгеріп, солардан өзіне керегін ғылыми тұрғыдан пайдалана білді. Ж. Аймауытов – драматургия мен театрды өз кезегінде кәсіби тұрғыдан меңгерген шығармалық адам. Ол Шекспирдің «Отеллосын», Гогольдің «Ревизорын» «Бақылаушы» деген атпен, Пушкиннің кіші трагедияларын қазақ тіліне аударған тамаша аудармашы-драматург.

Ж. Аймауытов жазған шағын пьессалардың ішіңде оқиғасының жинақтылығы, тартысының ширақтығы, әрекетінің жіті дамуы жағынан «Ел қорғаны» жанр талабына сай, көркем жазылған пьесса. Мұның келісті сипатынан автор шеберлігінің қалыптасуымен бірге, режиссуралық ой-тұжырымының айқындығын да байқауға болады. Мұнан орыс драматургиясының озық үлгілерінен, әсіресе, Гоголь мен Островскийдің орыс театры режиссурасының туып, дамуына жасаған ықпалын оқып меңгергенін аңғаруға болады.

6

Ол Гогольдің шығармаларымен бірге, оның актер шеберлігі мен режиссура жайындағы еңбектерімен таныстығы пьессаға жазған авторлық түсіндірмеде көрініп-ақ тұр. Мұндағы пьессаны қалай қою жайындағы жазғандары – нағыз режиссура. Ол болашақ қойылымның жекелеген сахналарымен бірге, оның пластикалық шешімінің эскизін тайға таңба басқандай сызып беріп отыр. Бір мысал: «Есік алдында ел қазақтары аулағырақ шегініп отырсын, көпшілігі сол жақта болсын, оң жақ ашығырақ тұрсын. Алдыңғы ретте келбетті екі зор ақсақал, оларға таяу жақсы киімді, жуан қарынды үш бай, оған телес орташа киімді би, ауылнай сықылдылар орын алсын. Төменгі жақта жаман тымақты жалба киімді кедейлер, орыс, қазақ киімін араластыра киген мұғалімдер, жастар, жәй жігіттер отырсын". Ақсақалдар жақ, есікке таяулар тамақ жейтіндей қатарланып, алқа-қотан сала отырса да, төменгі жақтағылар ұйлығып, үйме-жүйме отырғаны жөн».

Байыптап қарасақ, мына келтірілген мысалдан авторлық режиссураны айқын көреміз. Сахнада көпшілік көріністеріне белгілі бір мағына беріп, оны көркемдік көрегендікпен шешу – сөз болып отырған кезең түгіл, қазірде қиын шаруа. Ж. Аймауытов көпшілік сахнаға әлеуметтік астар беріп, бұған қатысатын кейіпкерлердің таптық сипатын дәл анықтап отыр. Автор өзі суреттеп отырған өмір болмысын көз алдында «ойнатып», кейіпкерлердің әрекетін дәл бағдарлаған. Бұл – пьессаны қоятын режиссерге де, ойнайтын талапкерлерге де таптырмайтын кәсіби режиссерлік кеңес.

Сонау 1915 жылғы тұңғыш рет «Біржан – Сара» қойылымынан басталған режиссура Ж. Аймауытов шығармашылығында дами келіп, кәсіби қалыптасу деңгейіне көтерілген. Бұған дәлел «Еңлік – Кебектің» шын мәнінде драматургия талабына толық жауап беретін

7

көркемдік деңгейге көтерілген екінші нұсқасын, 1922 жылы Семейдегі «Ес-Аймақ» труппасының сахнасына қойған режиссер де Жүсіпбек Аймауытов. Ол трагедияның қайта өңделіп жазылуына көп ықпал жасаған. Осы қойылымнан кейін «Тарихи әңгіме, ескі қазақ тұрмысынан» 3 перделі, 5 суретті «Қайғылы хал» трагедиясы тұңғыш рет жеке кітап болып, Орынборда басылып шыққаны белгілі.

Ұлттық театрды ұйымдастырушылардың бірі Қапан Бадыров, өзінің әңгімесін «Жүсіпбек Аймауытов ойлы режиссер болатын», – деп бастауында үлкен мағына бар. Режиссураға табиғи бейімділігінің үстіне, әлемдік драматургия мен театрының озық үлгілерін өзіне шығармашылықпен сіңіре білген Ж. Аймауытов театрмен бірге, оның ең күрделі бөлігі режиссураның да негізін қалаған қайраткер.

Ол 1925 жылы Республиканың 5 жылдық тойына Қызылордада өзінің «Ел қорғаны» пьессасын қойған. Мұнда азамат соғысы кезіндегі кісінің кім екенін түсініп болмайтын аласапыран тұстағы ел ішіндегі саяси-әлеуметтік хал-ахуалының мазмұны мен сипатын көркемдік шеберлікпен әрі тарихи дәлділікпен ашады. Осындағы Ахмет Байтұрсынов рөлінің дұрыс шығуына ерекше көңіл аударыпты. Қойылымның идеялық нысанасының айқындығына, сол рөльдің дұрыс шығуына ықпалды болса керек.

Ж.Аймауытов қойған өзінің «Шернияз» спектаклі театрдың көркемдік табысы болып саналған. Мұндағы ақын, сол заманның зиялысы, қоғам өмірінің әлеуметтік тірлігіне араласқан Шернияз рөлін Құрманбек Жандарбеков өзіне тән қызулықпен, ақындық шабытпен ойнапты.Сахналық тапқырлық пен көркемдік қиял жүйріктігінен туған «Сылаң қыз» қойылымы, үйлесімді күлкілі шешімдерімен көрермен қауымның ықыласын еріксіз аударған. Ж.Аймауытов өзінің барлық

8

пьессаларын өзі қойып, ұлттық авторлық режиссураның негізін қалады. Қай елдің қай замаңда туған театры болса да режиссура осылай туған. Мұны автордың өз пьессасын қою деп түсінбеу керек. Кімнің пьессасын қойса да режиссура осынай басталған. Өткен дәуірді айтпағанда әлемге әйгілі бүгінгі режиссураның қайталанбас шеберлері Анатолий Васильев пен Фоменко, Додин мен Гратовскийдің авторлық театрлары осылай құрылған. Тақыр жерге өскен шөптей бұлар театрларын өздері құрды. Біздің Ж.Аймауытов та театрдың негізін қалаумен бірге, режиссураны да өз қолымен орнатып кетті.

Әртүрлі себептермен театрда тұрақты жұмыс істемегенімен, тұңғыш актерлердің хабарларына қарағанда Ж.Аймауытов Қызылордаға келіп-кетіп жүріп, оншақты спектакль қойған. «Қаракөз», «Бәйбіше-тоқал», «Еңлік-Кебек» спектакльдерінің режиссурасына араласып, солардың сахнада көркем шығуына мол үлес қосыпты. Алматының түбіндегі бұрынғы «Дружба» кеңшарында тұрып, 90-ға таяп өмірден озған. 1926 жылы қойылған «Еңлік-Кебектегі» Кебектің рөлін тұңғыш ойнаған, театрдың бұрынғы талантты актері (байдың баласы деп театрдан шығарып жіберген – Б.Қ.), өте білімді кісі, кәрі құлақ ескі көз Рахым Иманбаевтың өзі куә болып, бірге болған мына бір жайға көніл аударайық. Ж.Аймауытов Қызылордаға келіп-кетіп спектакльдер қойып жүрген кезінде, сахналық өнердің түрлі жанрларының дамуына ерекше көңіл аударған. Солардың ерекшеліктерін жас өнер қайраткерлерінің меңгеруіне күш салыпты. Мәселен, атақты әншіміз Әміре Қашаубаевтың әншілік өнерін тамашалап, оның шеберлігінің кәсіби тұрғыдан қалыптасуына ақыл-кеңесімен себепші болғанын айтады.

9

Әміренің үйіне өзі іздеп барып, алдымен өзі ән салады, сосын оған ән салдыратын. Әміреге әннің тарихын, кейбір орындау ерекшеліктерін, басқа жұрттың ән өнерінен мысал келтіре ақыл қосып отырғанының куәсі болғанын айтады байырғы актер. Ол әншінің әрбір әнді тек қана ұлттық нақышта орындауымен бірге, тұтас вокалдық өнерге, кәсіби талапқа ортақ құбылыстарды меңгеру жолдарын үйреткен. Бұрын шаршы топтың, той мен думанның ортасында орындалған ән мен сахна төрінен шыққан орындаушылықтың айырмашылығын меңгеруге тікелей араласқан. Бұл да режиссерлік жұмысқа, яғни әншімен жүргізілетін дайындыққа жататыны белгілі. Сол жылы «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланған, оның Әміре Қашаубаев туралы шығармалық портреті осы жақын жүздесудің нәтижесінен туған.

Өмірден кеше өткен Қ. Қуанышбаев, С.Қожамқұлов, Е. Өмірзақов, Р. Иманбаев, Қ. Бадыровтар Жүсекеңнің режиссерлік шеберлігін, қиялының жүйріктігін, қисынды шешім тапқыштығын, сөз астарын, пьессаның әрекетті талдауының нақтылығы мен дәлдігін, рөл меңгеру үрдісіндегі ақыл-кеңестерін, т.б. ауыздарынан тастамай отыратынын кезінде хатқа түсіріп алғанымыз бар.

Мемлекеттік ұлттық театр ресми түрде Қызылордада ашылғанда, Ж. Аймауытовты режиссерлік жұмысқа шақырған хабар «Еңбекші қазақ» газетінің 16 қаңтардағы санында «Алқа» деген бүркеншік атпен жарияланған, театрдың тұңғыш директоры Дінше Әбілевтың (ол кісі де 1937 жылдың құрбаны болып кеткен) мақаласында айтылған. Шымкент педагогика техникумының директорлығын тастап бара алмағанымен, театрмен шығармалық байланысын үзбей, ақыл-кеңес беріп, спектакльдер қойыпты.

10

Мемлекеттік ұлттық театр ресми түрде Қызылордада ашылғанда, Ж. Аймауытовты режиссерлік жұмысқа шақырған хабар «Еңбекші қазақ» газетінің 16 қаңтардағы санында «Алқа» деген бүркеншік атпен жарияланған, театрдың тұңғыш директоры Дінше Әбілевтың (ол кісі де 1937 жылдың құрбаны болып кеткен) мақаласында айтылған. Шымкент педагогика техникумының директорлығын тастап бара алмаМіне, тұңғыш спектакльдің шымылдығын ашып, ұлттық театрдың дүниеге келуі тікелей Жүсіпбек Аймауытовтың атымен байланысты. Ол бастаған театр өнері Семейдегі «Ес-Аймақ», жартылай кәсіби губерналық труппаларда жалғасын тауып, тұтас қазақ топырағындағы сахналық өнердің үрдісі мемлекеттік театрды ұйымдастыруға әкелді. Сонымен ұлт театрының туған күні 1915 жылдың 13 қаңтары!ғанымен, театрмен шығармалық байланысын үзбей, ақыл-кеңес беріп, спектакльдер қойыпты.

 

"МӘДЕНИЕТ" журналы

№ 1-2 (6) 2007 Қаңтар-Ақпан

1

М.С.Серғалиев

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің профессоры

 

АЙМАУЫТОВТЫҢ ШЕШЕНДІК ӨНЕРІ

 

Қазақ әдебиетінің классигі, М. Әуезов пен Ғ. Мүсірепов сияқты алыптардың ұстазы Жүсіпбек Аймауытовты зиялылар қауымы "бір сырлы, тоғыз қырлы" (прозашы, ақын, драматург, сыншы, әнші., музыкант, ұстаз, режиссер, қолөнер шебері) талант деп мақтанышпен атайды.Біздің түсінігімізде ұлы сөз зергерінің тағы бір талант қыры еріксіз өзіне тарта береді. Ол - Жүсекеңнің шешендік өнері.

Көркем дүниелеріндегі жекелеген сөздер мен сөз тіркестері және мақалалары мен сөйлеген сөздеріндегі талай ой иірімдері бұған толық көз жеткізеді. Дәлел ретінде қазақ әдебиет сыны мен әдебиеттанудағы классикалық санаулы еңбектердің бірі болып табылатын "Мағжанның ақындығы туралы" деп аталатын баяндамасын арнайы сөз етуге болады. Баяндама 1923 жылдың қаңтар айында Ташкентте оқып жатқан қазақ студенттерінің алдында жасалып, сол жылдың 26 қаңтарында "Лениншіл жаста" жарияланған.

Әлбетте, кім де болса көп адам жиналған аудиторияда өзі жақсы білетін, етене таныс мәселе бойынша сөйлейді. Демек, лекция немесе баяндама жасардың алдында тақырып таңдаудың өзі шешендік өнерге қойылатын негізгі талаптардың бірі болып есептеледі. Жүсекең баяндамасының өнбойынан оның әдебиетті жанымен сүйетіндігі, ақынға деген үлкен жүректі адал ниеті, қазақ тұрмысы мен

2

әдет-ғұрпын,яғни Мағжан жырға қосқан нысандарды жетік білетіндігі айқын аңғарылып отырады.

Алғашқы сөздерінен-ақ жан дүниесіне - жұмсақ мінезіне, қарапайымдылығы мен кішіпейілділігіне, турашылдығына бойлап жүре бересіз. Ал бұлар - шешендік өнерге қажетті қасиеттер. "Мағжанның ақындығын сынауға біліміміз, күшіміз кәміл жетеді деп айта алмаймыз, толық сынау үшін оның алды-артын орап, өрісін арылтып шығарлық сегіз қырлы, негізгі білім керек" [Мысалдар мына басылым бойынша алынды: Жүсіпбек Аймауытов. Бес томдық шығармалар жинағы. - Т.5. -Алматы: Ғылым, 1999. -144-171 б.], - дейді. Әлемдік көркем сөзден мол хабары бар, психологияның теориясы мен практикасының көрнекті қайраткері, "Ақбілек" пен "Қартқожаның" авторы осылайша өзін барынша кіші ұстайды. "...Бұл баяндамамызда Мағжанның бар табысын толық тексеріп, жете сынап ұшығына жете алмаймыз...Бұл баяндаманы Мағжан сөздері туралы азды-көпті көңілге перне түсіріп пікір алысу деп қарау керек" дегенін аудиториядағылардың үлкен ілтипатпен қарсы алып, эейін қоя тыңдағаны даусыэ, өйткені әдебиетіміздің үлкен тұлғасы ретінде кеңінен танымал жазушының мына сөздеріне, оның сыпайылығына, әдепті басталғанына олардың сүйсінері хақ. Мұны инабаттылық пен мәдениеттіліктің адамның сырт бейнесі мен жанын сұлуландыра түсетін белгі деп қабылдамасқа болмайды. Осындай табиғи мінез тыңдармандары бірден өзіне тартып алатын тәсілдердің бірі ретінде елеулі қызмет атқарады.

Одан әрі былай дейді: "Замандастар, тұстастар әділ болуы қиын, өйткені не заманнан қаймығады, не ақынды заман өлшеуішімен өлшейді, сыншылардың көбі не ақынды жақтаушылар,

3

не жамандаушылар, не бықсыған күншілдер, не сол ақынды ат қылып мініп алып, әбүйір-атақ іздеп, көзге түсем деушілер болуы мүмкін". Бұл пікірін де теріске шығара алмайсыз. Дәл бүгінгі күнде айтылып тұрғандай. Сыншы сыпайы сөйлесе де, қара қылды қақ жарғандай ақиқат ой айтады. Ал шешендік өнерге тән басты белгілердің бірі де - осы, ар атымен айтылған шындық.

Мағжан сияқты дарынның әрбір көркем дүниесінің жазылып жатқанын, жарияланғанын назардан еш қалдырмай, әрдайым қадағалап жүрген адам ғана мынадай ойды айтары рас: "Мағжанның өлеңдерін аса құндап, бұлдап жарыққа шығаратын мағжаншылар да бар; іске алғысыз қылып, өртеп жіберу керек дейтіндер де бар; қысқасы, Мағжанның қасы да, досы да бар...".

Көпшілік алдында сөйлеушінің бірден қызу қандылыққа беріліп кетуі немесе сөзін сылбыр сенімсіз бастауы жақсы нәтиже бермейтінін шешендік өнерді зерттеушілердің талайы орынды атап өтеді. Осы тұрғыдан алғанда да, Жүсекеңнің өзін барынша салмақты ұстауы, моральдық-психологиялық жағдайының өзі талайларға үлгі боларлық. Демек, баяндамасының кіріспе бөлімі шешендіктің талаптарына сай құрылған. Шындыққа жүгінсек, жастар мен көпшілікке ұсынған психологиялық көзқарастарын іс жүзінде өзінің де басшылыққа алғаны білініп тұр.

Жақсы басталған баяндама немесе лекцияның одан әрі қарай көңілсіз де бола беретінін шешендік өнерінің тарихы жақсы біледі. Ал тартымды бастап, сол тартымдылықтан одан кейін де айырылмайтын лекторлардың да талайы қалың қауымға белгілі. Жүсекеңнің мына баяндамасының негізгі бөлімінен осының жағымды жағын байқау

4

ешқандай қиындық келтірмейді. Былайша айтқан, баяндамашы тыңдармамдардың зейінін өзіне аудару үшін көптеген тәсілде қолданады.

Алдымен, тақырыптың өзі қызғылықты екенін баса атамасқа болмайды, себебі Мағжан сол тұста әр түрлі пікір, кейде қарама-қайшы түсінік тудырып жүрген ақын еді. Соған қарамастан, жастар жағы оны құмарта оқитын. Осыдан келіп баяндамашының алдында күрделі мәселе көлденеңдей береді. Мумкіндігінше, ақын шығармаларындағы жетістіктерді де, кемшіліктерді де дәлелімен сипаттаудың қажеттігі туары шындық. Міне, сол әділдік үшін, ілгеріде айтқанымыздай, Ж. Аймауытов сан алуан тәсілдерді алмастыра пайдаланып отырады. Бір жағдайда өз тарапынан сұрақ қойып, оЛ сұраққа жауапты аудиториядан күтпей, ілезде өзі жауап береді. Мәселен, ' Ақын қандай әлеумет ортасында туып, қандай ортада жүріп тәрбие алады?" деп сұрақ тастайды да, тыңдармандардың бір-бірімен сыбырласып, дыбырласып, шулауына мүмкіндік бермей, сол сәтте-ақ өзі: "Оның пікірі де сол әлеуметінің құрылысына байланысады" - дейді. Бірнеше жерлерде, бірақ студенттерді жалықтырмай мұндай сұрақ-жауаптарды қайталап отырады: Адамның пікірі қай уақытта өзгереді? Әлеумет құрылысы, әлеумет ортасы өзгерсе. Сонда әлеумет ортасы қашан өзгереді? Әлеуметтің шаруа түрі, күнелту кәсібі жаңа қалыпқа түскенде өзгереді" т.с.с.

Егерде дәл осы тақырыптағы баяндама жазушылар алдында немесе ғалымдар алдында оқылса, баяндамашы дәл осындай нақтылыққа бармаған болар еді. Қоғамтанумен енді танысып жүрген, әдебиет теориясын енді-енді игере бастаған жастардың алдында дәл осылай

5

егуі құптарлық. Осылай еткенде ақынның өмірі мен шығармашылығын оны қоршаған ортамен, қоғам тынысымен тығыз байланысты сипаттау әрекетінің дұрыстығына сендіреді. Ең басты - баяндама жасайтын аудиторияның ерекшелігін білгірлікпен ескерген. Сөйтіп, бұл тәсіл баяндамашы мен аудиторяның байланысын нығайта түседі.

Ж. Аймауытов аналогияны шебер қолданады. Әдетте логиктер аналогияны дедукция мен индукция тәрізді ой қорытудың бірі деп қарастырады. Ж. Аймауытов болса аналогияны салыстыру мағынасында, процесс түрінде жумсайды; "Адамның денесі қандай мысқылдап өсіп, жетілетін болса, сезімі де, пікірі де сондай, бірте-бірте жетіліп өркендемек: адам туа ұлтшыл, туа адамшыл бола бермейді, ұлтшылдық сезім де сол сықылды әуелі үй ішінен, одан қала берсе, туған ауыл, туған жерден бастап, жоғары өрлейді". Жазушы ұлтшылдық сөзін тар мағынада, жеке бір халықты ғана жақсы көріп, оны басқаларға қарсы қою мағынасында емес, өзгелерге де ілтипатты қараумен бірге, өз халқын сүйетін ұлтжанды деген ұғымда қолданады. Сөйтіп, әркімнің физиологиялық-анатомиялық жағынан дамуы мен моральдық-идеялық жағынан өсуінің арасында белгілі бір дәрежеде, тіпті тікелей байланыс барын атап көрсетуі жастарға ой салғаны анық.

Ақынның рухани тұрғыдан да, ақын ретінде де одан әрі өсу заңдылығына көз жеткізеді: "Туған ауылын, жерін сүймеген адам ұлтшыл да бола алмайды. Мағжанның ұлт сезімі де жақыннан алысқа қарай тереңдейді". Бұл сөздері арқылы баяндамашы Мағжанның жеке тұлға ретінде де қалыптасуының шарттарын алға тартады. Демек, ақын жеке ауылын, шағын отанын ғана сүюмен тоқталып қалса, одан кең ауқымдағы өрісі болмаса, басқа ұлттар мен елдердің жақсылығын

6

байқамаса немесе байқағысы келмесе, көсіле жыр төгуі, көптің ойынан шығуы неғайбыл, тіпті мүмкін еместігін дәлелдейді.

Ақынның шығармашылық жолын сипаттағанда да баяндамашы аналогияны сәтті пайдаланады. "Ақынның қасиеті - заманға жаңғырық, әлеумет тұрмысындағы зор оқиғаларға айна болып, тарихи із, тарихи материал (дерек) қалдырып отыруында, - деп баса атап көрсетеді ол. - Бұл жағынан Мағжанның кемшілік жерлері бар, ұлтшыл ақынның мұндай кемшілігін айтып өтпеске болмайды". Солай дейді де, "Атақты Пушкин өз заманындағы оқиғаларды түгел суреттей алмаған... Қазіргі орыстың төңкерісшіл ақыны Клычков төңкеріс туралы бір ауыз өлең де жазбаған" деген мәлімет келтіреді.

16-жыл оқиғасына жалғыз "Орамал" деген өлеңімен ғана үн қосқан Мағжанды сынай отырып, мынадай салыстыруға баруы, әлбетте, қазақ ақынын ақтау немесе орыс ақындарын жамандау емес, тарихи кезеңдерде танымал деген ақындарда да ондай-ондай бола беруі мүмкіндігін еске салғаны деп білу керек.

Ж. Аймауытов баяндамасында әлдебір табысты, жаңа лепті, көпшілік қуана қарсы алар құбылысты сөз еткенде шешіле, кесіле сөйлейді. Мұндай контраст немесе қарама-қарсы жайларды жарыстыра айту тәсілі көзге ұрып тұрады.

Баяндамашы былай дейді: "Бұрын Мағжан айға, жұлдызға көзі түсіп кетсе, желді жырласа, бұлбұлмен сөйлессе, кесте тігіп отырған қызды көрсе, шолпының сылдырын естісе, альбомға сөз жазса - айналып келіп өзіне бір соқпай кетпейтін, өзін алдына қойып сөйлейтін, өзімшіл ақын болатын. Әлеумет мұңын қолға алғаннан бері Мағжанның алатын қаһармандары: Абылай, Кенесары, Сыздық, Ақсақ Темір, Қорқыт,

7

Қойлыбай, Баян сықылды хандар, батырлар, ақындар болса да, ақынның өз мақсаты көрінбесе де, енді ол елдің уәкілі, елдің аузымен сөйлейді. Бұрын Мағжан әлеуметтен қашық тұрған өзімшіл ақын болса, енді ол елінің азаматы, ақыны болуға айналады. Енді ол азамат міндетін көрсетеді. Жайда ұлтшыл болып, бас қамы үшін жүрген азаматты "қойды қасқырға жегізген Сәрсен отағасының төбетіне салыстырады".

Аристотельден бастау алатын шешендік өнер тарихында көпшілік алдында сөйлейтін сөз болсын, одан шағын түрдегі сөздер болсын - қай-қайсысының мәтіні де кіріспеден, негізгі бөлімнен және қорытындыдан тұратындығы оншалықты дау тудырмай келеді. Бүгінгі көзқараста да осы үш бөлік басшылыққа алынып жүр. Бірақ М. Ломоносовтан бастап негізгі бөлікті шартты түрде екіге жіктеушілік бар. Ол бөлік пайымдаудан және қостаудан тұрады. Демек, пайымдау деп отырғанымыз - әлдебір оқиға немесе құбылыс, әрекет туралы жүйелі баяндау немесе сипаттау болса, қостау дегеніміз - сол оқиғаға, құбылысқа немесе әрекетке автордың (сөйлеушінің) түсінігін, баға берушілік көзқарасын білдіретін бөлік. Мәтінде осы екеуінің (пайымдау мен қостаудың) араласа, жарыса жүруі де мүмкін, сондай-ақ біріңғай пайымдау болмаса бірыңғай қостау түрінде де келе беруі таңданарлық жай емес. Ал Ж. Аймауытовтың мына баяндамасында пайымдау мен қостаудың жарыстырыла қолданылатындығы көзге түсіп отырады. Бұл, әрине, сөйлеушінің таным, білігіне, ой-өрісінің кеңдігіне байланысты болып жататын жағдаят.

Ж. Аймауытовтың баяндамасының мазмұны бір-біріне тығыз байланысты екі мәселені қамтиды.

8

Олардың бірі - Мағжанның азамат, әсіресе, ақын болып қалыптасуының жалпыға ортақ жайы және даралығы туралы мәселе де, екіншісі - ақын лирикасының тақырыбы мен көркемдік ерекшеліктері. Осының екеуінде де баяндамашы дәлелдемені, қажетті деректерді барынша мол келтіріп отырады.

Осы орайда Жүсіпбек шешенге тән бір ерекшелікті атап өтпеске болмайды. Ол - пайымдау немесе қостау бөлімінде ақынның туған, өскен ортасын, ол ортаның өзгеріп отырғандығын, ақын ойы мен дүниеге деген ұғым-түсінігін ел еміріндегі басты-басты  оқиғалармен қарым-қатынаста сипаттап келе жатады да, жолжөнекей қорытынды беріп отырғандығы. Ж. Аймауытов былай дейді: "Бір жағынан, үй іші - әкеге, әлеуметі - ру басына бағынған, тапқа, жікке бөлінбеген, қазақ ішінде туып-өскен болса; екінші, татар медресесінде оқып, түрікшілдік, исламшылдық рухында тәрбиеленсе; үшінші, патша саясаты шымбайға батып, отаршылдық зардабы қазақтың ұлтшылдық сезімін оятқан дәуірдің ұлы болса; төртінші, орыс зиялыларының қаймағы бұқарашыл, халықшыл болып жатқанын сезіп, білсе; бесінші, батыстың, қала берсе, орыс ақындарының санашылдық (идеализм), дарашылдық школынан сабақ алса, енді Мағжан қай пікірдегі ақын болып шығуы керек? Сөз жоқ, Мағжан ұлтшыл, түрікшіл, санашыл, дарашыл ақын болып шығу керек. Олай болып шықпасқа мүмкін емес. Әлеумет ортасының, заманының жағдайы солай". Бұған дейін баяндамашы Мағжанға тікелей қатысты ауыл тіршілігін, "Ғалия" медресесін, мұғалімдік семинарияны, алғаш газет-журналдардағы қызметтерін шолып келген болатын. Орыс, батыс ақындарының шығармаларымен таныстығына да тоқталған.

9

Сол деректердің бәрі осындай түйін жасауына негіз болды.

Ж. Аймауытов М. Жұмабаевтың идеалист ақын екендігін батыл айтады, күбірлеп, күдіктенбейді, ашық, түсінікті даусымен жеткізеді тыңдармандарына. Мұндайда шешен ой қорытудың дедукциялық түрін қолданады. Басқаша айтқанда, Мағжан еліктеп, үлгі алған, өзіне ұстаз санаған ақындардың барлығы дерлік идеалистер болып жатса, Мағжанның да сол жолмен жүргеніне, соны өзінің сеніміне айналдыруына шубәланудың артықшылық етеніні түсінікті.

Қоғамдағы үлкен-кішілі бұралаңдардың жиі ауысып отыруы ақынның саяси-әлеуметтік көзқарасының кеңеюіне септігін тигізбегенімен, ұлтшылдық көзқарасында ілгерілеу, даму барын баяндамашы сеніммен, дәлелімен атап өтеді. Соның өзінде ақынның "мені" бұрынғы шығармаларында жеке өзінің нөмесе лирикалық кейіпкердің жан дүниесін берумен ғана шектелсе, енді халық атынан типтік бейне тұрғысынан сөйлейтініне назар аударады. Сөйтіп, халқына деген жанашырлығын шебер суреттейтінін алға тартады. "Қалың қара тұман басынан айықпайды, қараңғылық қоюлана береді, пеш ішіндегі сөнген шоқты бала үрледі, шоқ үстінен кішкене ұшқын ұшып, қызара түседі де, астындағы ыстық күлді құшып сөнеді. Бала сөнген шоқты үрлесе, ақынның кезіне мөлт-мөлт жас келеді, - дейді Ж. Аймауытов. - Бу не? Муның бәрі өзі ме? Өзі деуге болмайды". Осымен ұқсас тағы пікір әйтады: "Анау боранда бақайынан сүрініп, қалғып-шұлғып, қара көзі босаңсып суық көбін жамылатындай қалтақтап келе жатқан кім? Оны ақынның өзі деуге болмайды. Ақын олай жүрген емес. Оның айтып отырғаны белгілі: қазағы".

Даланы, еркіндікті сүйетін Мағжан романтизм дәуірін аяқтап, қазақ

10

ақындарының өлеңдерімен танысқаннан кейін ескі тақырыпты жырлауды қолға алады. Қалай болғанда да, ақын ауылды соншалықты жаксы көреді де, қалаға оншалықты мойынсуна қоймайды. Дегенмен, "қаланың мәдениетінен қаш деп айта алмайды. Жек көрген қала - мәдениет ошағы, жақсы көрген елі - надандықтың ұясы". Сондықтан өзіне дейінгі ақындардың жолымен халықты оқу, білімге шақыратынын мынандай өлеңдермен үзінді келтіру арқылы көрсетеді:

Өзім тәңірі, табынамын өзіме,
Сөзім - кұран. бағынамын сөзіме.
Бұзушы да, түзеуші де өзіммін.
Енді, ескілк, келдің өлер кезіңе... т.сс.

Осылайша Мағжанның ой-санасының кеңейе түскенін байқаймыз, бірақ баяндамашы ақынның қоғамдық санасының биік дәрежеге толық жетпей тұрғанын, болашаққа үндеп, келер күнгі жақсылыққа шақырғанымен, саяси ой-өрісінің біршама шектеулі екенін айтады. Соның өзінде өлеңдерінің көркемдік жағынан өте озық екенін қуанышпен атап өтеді. Табиғатты адам жанымен сабақтас суреттеу жөнінен, әсіресе, әйелдің нәзік жан сұлулығы мен жанын мазалаған қиындықты бейнелеу жөнінен ақынның ерекше талантын өте жоғары бағалайды. Абайдан және басқа ақындардан алған өнегесін дәл басып көрсете білген баяндамашы "...дыбыспен сурет жасауға, сөздің сыртқы түрін әдемілеуге Мағжанға жеткен қазақ ақыны жоқ", - деп жазады.

"Сап-сары бел, еседі жел, еседі,
Еседі жеп, көшеді жел, көшеді.
Дала тұйық, бала тұйык, екі үнсіз,
Дала жумбақ, бала жұмбақ, шешусіз.

11

Сап-сары бел, еседі. жел, еседі,
Дала жұмбақ, бала жұмбақ, кім шешеді?"

- деген өлеңін мысалға келтіреді де, "Қарапайым қазақ осы өлеңнен не ұғар еді? Түк ұғуға болмайды. Қарапайым адам түгіл, осы өлеңді өзіміз қалай ұғамыз? Бәріміз бірдей осы жумбақты шеше алар ма екеміз? Сырттай қарағанда, "сап-сары бел, еседі жел, еседі. Көшеді жел көшеді" дегендерді қайта-қайта айта берген бір түрлі сөздер, пәлендей мағына жоқ тәрізді. Бірақ анығында мағына бар. Мағынасыз сөз, сөзсіз мағына болмайды", - дейді.

Ж. Аймауытов М. Жұмабаевтың еліктеу жолынан еткенін өте нанымды дәлелдейді. Ол дәлелдері де дедукция арқылы қисынды шыққан. Ал сол еліктеудің өзін нақтылы  материал негізінде жеткілікті түрде түсіндіреді. Мұндайда әлгі айтылған дедукцияға қоса, салыстырмалы әдісті пайдаланады. Дәлірек айтқанда, Мағжанның еліктеу кезіндегі жырларын онымен тақырыптас Абайдың, Ахметтің жырларымен салыстырып, қатар қойып сөйлейді. Айталық,

Мағжанның күзі:
Көрік жоқ қырда, ойда, шығып жүрсең,
Естілмес құс-құрт даусы, қүлақ түрсең.
Қақтаған жамыла түсіп, от мазданып,
Көресің кемпір-шалды, үйге кірсең.
Абайдың күзі:
Кемпір-шал құржаң қаққан, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық, қайда жүрсең.
Кемік сүйек, сорпа-су тимеген соң,
Ауылда ит жоқ, тышқан аулап, қайда көрсең.

12

Мағжанда:
Бұрала басып, былқылдап,
Сылдырап аққан өзенге
Ақ білегін түрініп,
Үй тігіп, дереу қонысып.
Сыбырласып, сыңқылдап.
Бұрала басып былкылдап,
Мағжанда:
Әзілдесіп, сыңкылдап
Каракерей Кабанбай,
Жас келіншек, жас қыздар
Қанжығалы Бөгенбай,
Кереге жайып, уық байлар.
Қара балуан Жәнібек...
Абайда:
А. Байтұрсыновта:
Сылдырап жатқан өзенге
Қара балуан Жәнібек,
Көшіп ауыл қонғанда,
Қаз дауысты Қазыбек,
Қыз-келіншек үй тігер.
Жетім қалған жұртыңа
Кім тиянақ қазық ед?

Ж. Аймауытов Мағжанның еліктеу дәрежесінде қалып қоймай ұлы ақын дәрежесіне көтерілгенін де толық дәлелдейді. Ал еліктеуге келетін болсақ, баяндамашының неше рет қайталап айтқанындай,

13

әдебиет тарихында бола беретін құбылыс және бұдан ешбір таланттың шет қалмайтыны белгілі. Ең бастысы - еліктеу кезеңінен өтіп, аз уақыттың ішінде өзіндік үнін, өзіндік тілін табуы. Дәл осы жай Мағжанға тікелей қатысты. Сондықтан да Жусекеңнің мына бір пікірі, бұдан сексен жылдай бүрын айтылғанына қарамастан, дәл бүгін естіліп түрғандай әсер береді: "Күшті ақын езгелерді өзіне еріксіз еліктетеді, соңынан шәкірт ереді, әдебиет жүзінде жаңа жол (школ) ашады. Мағжан да күшті ақын. Күштілігі еліктеткенінен көрінеді. Осы күнгі өлеңшілердің көбі Мағжан өлеңінің не сыртқы түріне, не ішкі мазмұнына еліктемей жаза алмайды. Кім өлең жазса, Мағжан сөзінен бірдеңе алмай қоймайды. Алайын деп алмаса да, еріксіз, өзі байқамай алып қояды. Неге? Кестелі, ырғақты, күшті даяр сөз, даяр түр ауызға түсе кетеді. Сондықтан Мағжанды жек керетін өлеңшілер де Мағжан өлеңінің түріне, әдісіне (техникасына) еліктеп жүр. Санап, тексеріп қарасақ, Мағжанға қарсы жазып жүрген ақындарымыздың бәрі Мағжан өлеңінің даяр түрімен жазып отырғанын көресіз. Жеңіл-желпі өлеңшілер былай тұрсын, бір кезде күшті болған ақындарымыз, Мағжанға ұстаз болған ақындарымыз бұл күнде өлең жазса, баяғы шәкіртіне еліктейтін болыпты". Мұндай ойдың таң қаларлығы сол - Жүсекең өз замандастарын ғана емес, неше ұрпақтан кейінгі бүгінгі ақындардың да шеберлігі шыңдалу жолын алдын-ала бағдарлай білген сияқты.

Сөйтіп, өзі зор тұлға бола тұрып, бір зор тұлға туралы шын мәніндегі парасатты, бағалы пікір айтып, маңызды түйін жасауы, бір жағынан, Ж. Аймауытовтың ұлан-асыр білім деңгейінің жоғарылығынан болса, екіншіден, бар ойын, үлкен ойдың бөлшектерін бар шындығымен

14

жеткізе білген шешендік өнерінің арқасында болып отырғаны даусыз. Сондықтан да Ж. Аймауытовтың ғасырдың бас кезінде берік табан тірей тоқтаған бағасы ғасыр аяғындағы зерттеушілер мен ғалымдардың пікір қозғауына әрі жол ашып, әрі сол ойлармен мазмұндас болып отыр.

 

"АБАЙ" журналы.

2.2002

1

Амантай Сатаев

драматург-жазушы

 

ЖҮСІПБЕК РОМАНЫНДАҒЫ ЖАҢАШЫЛДЫҚ

 

Мәдениетіміз бен әдебиетімізде шықпаған шыңдар мен алынбаған асуларды ертерек реттеп, тектеп кеткен асылдарымыз бар екен. Олар біздің ортамызға өздерінің мол рухани байлықтарымен келіп отыр. Ақиқатын айтқан, анығын жазған, шыншыл халықтың, ұлттық мәдениет пен әдебиетіміздің ірге тасын қалаған абзал жандардың үлкен бір тобы тарихымыздан өздерінің лайықты орнын ала бастады. Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Смағұл Садуақасов, Султанбек Қожанов, Құдайберген Жұбанов... Атай берсек, бұл тізім созыла береді.

Міне, өткен ғасырдың аяғы мен осы ғасырдың басында қалыптаса бастаған мәдениетіміз бен әдебиетіміздің үлкен шаңырағының бір мүшесі - Жүсіпбек Аймауытовтың артына қалдырған әдеби мұрасы жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Алдымен «Қартқожа» романының жаңашылдық сипатын зерделейік. Романы 1926 жылы баспадан жеке кітап болып шыққанда, әлі «Тар жол, тайғақ кешу», «Қилы заман» іспеттес шығармалар жарық көрмеген болатын. Сол себепті де Жүсіпбек Аймауытов өзінің «Қартқожа» атты романымен қазак, әдебиетінде

2

1916 жыл оқиғасының көркем суреттерін тұңғыш рет оқушыға ұсынған қаламгер деп батыл айтуымызға болады. «Қартқожа» романы кейінгі бірқатар осы тақырыпта жазылған шығармалардың дүниеге келуіне түрткі болуы сөзсіз.

Сол тұстағы әдебиетіміз үшін «Қартқожа» романы біраз қырымен тосын шығарма болып көрінеді. Біріншіден, басты кейіпкері ер жігіт, ауыл адамы. Бұған дейінгі әдебиетіміздің басты тақырыбы әйел теңдігі («Бақытсыз Жамал», «Қалыңмал», «Қамар сұлу», «Шұғаның белгісі», т.б.) болып келгені бәрімізге аян. Бұл жағынан алғанда, «Қартқожа» сол шақтағы рухани өмірі-мізге келген жеке дара туынды.

Жүсіпбек Аймауытов өз тұсындағы, осы ғасыр басындағы қазақ зиялыларының басты арманы - халқымыздың оқу-білімге талпынуын армандау - «Қартқожа» романының негізгі лейтмотивтерінің бірі. Бұл әдебиетімізде белең бере бастаған тақырып: «Айқап». «Қазақ» секілді газет-журналдардың елге тарауы, тұңғыш кітаптардың баспадан шығуы, мұсылманша, сондай-ақ жаңаша үшкел-мектептердің ауылдарда ашыла бастауы үлкен мәдени жаңалық болды.

Міне, қарапайым момын қазақ Жұманның баласы - Қартқожа әлеуметтік өмірдегі осындай зор өзгерістің шеңберінде бейнеленеді. Өмірдің қандайлық қиыншылықтарын көріп жүрсе де, Қартқожа арманы - оқу. Автор Қартқожаға тән аңқау, бала психологиясын бейнелеуде зор шеберлік танытады.

Романның экспозициясы дерлік бірінші бөлім. «Оқу», «Үй іші», «Ұядағы зорлық», «Еліктеу», «Қарлығаш», «Хабар берді», «Қитық», «Ажал», «Підия». атты шағын-шағын тараулардан тұрады. Бұлардың бәріне сол кездегі ауыл өміріндегі әділетсіздік, әлеуметтік теңсіздік бала Қартқожаның көз алдынан өтеді. Осындай өксік өмір қазанында

3

жүріл-ақ Қартқожа қиялдайды, оқуды ойлайды. «Ажал» атты әсерлі тарауда автор басты кейіпкерінің әкесі Жұманның қайғылы өлімін суреттесе, мұнан кейінгі «Підия» деген тарауда Қартқожаның апасы күйеуге кеткен ауылда бай баласын оқытып, бала-молла болып жүргені баяндалады. Мұндай үзіктерде автор қазақ елінің этнографиясынан, сол кездегі әлеуметтік өмір көріністерінен есте қаларлықтай сурет сала білген.

Романның екінші бөлімі «Өз қамы» деген тараумен ашылады. Біздінше, осы тараудағы қаладан келіп бай балаларын оқытып жүрген үшкел түлегі - Жүністен, Қартқожаға орысша қаріп үйретіп, шағын кітапша оқытып жүрген білімді жігіт бойынан осы романның болашақ авторын - Жүсіпбек Аймауытовтың өзін көргендей боламыз.

Ең күрделі оқиға екінші бөлімінде баяндалады. Қазақ даласында қара құйындай болып өткен зұлмат құбылыс - халқымыздың жаппай қайғысына айналған 1916 жыл оқиғасы бүған дейін мұндай сүбелі көркем шығармада бейнеленбеген еді. Рас, өлең-жыр, дастан-зарлар ел арасында болды. Әйткенмен, үлкен, көркем туындыда 1916 жыл оқиғасының едәуір кетүрде бейнеленуі осы «Қартқожа» романында алғаш көрінеді. Автор ұлт қозғапысының тым тосын, еш ұйымдастырусыз, басшысыз болға-нын шынайы суреттейді Сөйтсек, Қартқожаның тікелей қатысуымен өткен халықтық көтеріліс біздің кейінгі әдебиетімізде баяндалғандай емес екен. Жоқ, көтеріліс саяси басшылық. алдын-ала жасалған жоспарлар бойынша өрбімейді. Бәрі қаз-қалпында, ешқандай героизация, әсіре дәріптеу жоқ, қалтқысыз, боямасыз әңгімеленеді.

Асылында, қазақ жастары, ТІПТІ он мыңдаған қыр жігіттері, ауыл азаматтары майдан шебіне барған. Бірінші жиһангерлік соғыста

4

Орыс-герман майданында қазақтар қарусыз құр қол жүріп-ақ қан төгіп, тұтқынға түскен. Міне. бұл тарихи ақиқаттың бір шеті «Қартқожа» романымен бірге бүгінгі ұрпақтан тасаланып, көп уақыт бұғып жатқан екен.Майдандағы Қартқожа халі оқушыға үлкен әсер қалдырады. 1916 жылы майдан шебіне барған қазақтардың тағдыры тарихымыз үшін де, әдебиетіміз үшін де әлі толығымен зерттеліп ашылмаған тақырып. Бұл жағынан белгілі журналист Сейілхан Асқаров пен тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбу Тәкеновтың соңғы ізденістері өте қызық нәтижелер бере бастады. Сол кездегі батыс майданында ондаған мың қазақ жастарының соғысқа қару-жарақсыз қатысып, өлгені өліп, тұтқынға түскендері тұтқынға кетіп, көпшілігі Ресейдің ірі қалаларында ақпан төңкерісіне қатысып, елдеріне қайтуға асықты. Осы қазақ жастары сол шақтағы Ресей тарихын зерттеп, жазушылар-дың еңбектерінде қытайлар атанып, қытай-маньчжурлар қатарынан орын алған ба деп ойлаймын. Өздеріңізге мәлім, әлемге әйгілі балуанымыз Қажымұқанның өзін бірде жапон, бірде маньчжур, тіпті орайы келген сәтте «Қара Иван» деп атап келгенде. 1916 жылы майдан шебіндегі қара жұмысқа алынған қазақ жастарын қазан төңкерісіне белсене қатысқан қытай полкы деп атап, интер батальондарға қоса салуларына ешбір таңдануға болмайды Бұл бір түбігейлі зерттеуді қажет ететін тақырып Қартқожа» романын оқығаннан туындаған бір ой осыған саяды Майданнан туған жеріне оралған Қартқожаның есіл-дерті әлі де оқуда болады. Оқу жолында, білімін көтеру жолында ол қандай кедергіні болса да жеңбек, апдында қандайлық биік асу тұрса да, одан аспақ.. Октябрь төңкерісі, азамат соғысының қилы кезеңдері Қартқожаның мінез-құлқы, ой-толғанысы арқылы көркем бейнеленген. Ауылдағы ауыр өмір,

5

ағасының өлімі, әмеңгерлік... осындай шытырман істердің арасынан Қартқожаның оқуға, білімге деген құштарлығын, оның жетім-жесір лерге, жарлы-жақыбайға деген мейірімділігін автор үлкен жүрек сезімімен суреттейді. Автормен бірге Қартқожаға жаның ашиды, оған көмектесіп жібергің келеді Ол бір қисық жолға түсіп бара жатқандай болса, оны жетелеп түзу жолға түсіруге әзір тұрғандай сезінесің өзіңді. Жазушы шеберлігі, оның қаламының сиқыры осында ма деп ойлаймыз.

Бір сөзбен айтқанда. Қартқожа секілді қарапайым адамның өмір жолын бейнелеу арқылы Жүсіпбек Аймауытов қыр елінің ширек ғасырлық тарихын суреттеп берген. Бұл сол кездегі жас әдебиетіміздің зор жетістігі.

Қартқожаның мейірімділігіне, адамгершілігіне бүгінгі оқушы таң-тамаша қалады Жетімдерді желел, жәбір көргендерді жебеп, оларға дұрыс өмір жолын көрсетуден Қартқожа жалықпайды. Ол ақынжанды адам. Творчество адамдарына жақын, дос, таныс болып жүргісі келеді. Романда оп Сұлтан-Махмұтпен кездескенін әңгімелейді. Романнан тыс өмірінде, қиыншылық кезеңде Міржақыптың «Б.Ж.» кітабын үйінде сақтайды. Оны Міржақыптың қызы Гүлнарға береді оқуға.

Міне. Қартқожа қандай адам! Ол қуғында жүрген Мағжанға келіп жолығады Неткен ержүректілікі 1930 жылдары қуғында жүрген ақынға келіп амандасу... Әй, көбіміздің қолымыздан келмейтін іс!..

Рас. бүгінгі таңда, Жүсіпбек Қартқожа ұрлықтарын іздестіріп табуда Гүлнар-апай Дулатова, Мұзафар Әлімбаев, т.б кісілер үлкен еңбек етті. Қартқожа туралы Серік Қирабаевтың «Жұлдыз» журналында жарияланған.

6

«Білім» қоғамынан кітапша болыл шыққан, Ж.Аймауытовтың шығармаларына жазылған алғы сөзінен біраз ойлар оқып білдік.

 

"АҚИҚАТ" ұлттық қоғамдық-саяси журнал.

№5. 2009

1

Жарықбаев Қ.

 

Ж. Аймауытовтың

(1889-1931)

Психологиялық еңбектері туралы.

 

Туған халқымен 60 жылдан кейін қайтадан көрісіп, табысқан А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытовтар тәлім-тәрбие, оқу-ағарту мәсепелері саласында да талай сындарлы, терең мағыналы ғылыми еңбектер жазған. Бүгін біз Ж. Аймауытов еңбегінің бір саласы туралы сөз етеміз. Бас аяғы он шақты жылдың ішінде ол пікір білдірмеген қазақ мәдениетінің саласы кемде-кем. Ж. Аймауытовтың көптеген роман, дастан, пьесаларын былай қойғанда оның психология, педагогика, этика, эстетика саласындағы еңбектері бір төбе. 20-30 жылдар арасында «Шолпан». «Абай», «Жас қазақ», «Лениншіл жас», «Сана», «Қазақ тілі». «Ақ жол», т.б. баспасөз беттерінде Жік, Жуа, Ермағамбет, Шоғарақы, Келешек, Танашбай. Қызылбас дейтін бүркеншік есімдермен жазған мақалалары қаншама! Бұлар көпшілікке әлі беймәлім ол, әсіресе, психология мен педагогика саласында өндірте жазған. Осы салада бас аяғы 5-6 жылдың ішінде (ол кезеңнің қарбалас кезең екендігі белгілі) 6 кітап жазу, бұл айтқанымыздың жақсы айғағы. Мәселең ол 1924 жылы мектеп мұғалімдері мен педагогикалық оқу орындарында оқитындарға арнап «Тәрбиеге жетекші» (Орынбор, Госиздат, 186 бет), 1926 жылы екі кітап, бірі - «Психология» (Қызылорда - Ташкент. 376 бет), екіншісі - «Жан дүниесі және өнер таңдау» (М., «Центриздат», 81 бет),

2

1929 жылы «Комплекспен оқыту жолдары»(Қызылорда, Казгосиздәт, 129 бет, мектеп оқушыларына арналған оқулықтар), «Жаңа ауыл», (Сауатсыздықты қалай жою керөк?) атты кітаптарды жарыққа шығарған. Жусіпбектің тәлім-тәрбие тақырыбында жазған еңбектерінің ішінде «Психология» деп аталатын көлемді оқу құралы айрықша айтуға тұрарлық. «Психология» кітабы 12 тарау, 102 параграфтан тұратын қомақты еңбек.

«Психология», - деп жазады Жүсіпбек осы кітаптың «Бет ашарында», - терең ой, терең білім, терең пәлсапаға соғатын пән... өзге білімдер затшылдыққа (материализм- Қ.Ж.) табанын тіресе де, психология әлі тіреп, аяғын нық басқан жоқ... Қарапайым адамға жұмбак, сықылды көрінетін талай нәрселер психологияда қаралады... себептері, сырлары айқындалады, бұлардан хабары болу, ақыл-ойына ерік беру кімге болса да керекті. Бұл кітапты алдымен бала оқытушыларға (муғалімдерге- Қ.Ж.) ұсынамыз. Қала берсе, кімде-кім әлеуметпен, қоғаммен қатынасып, қызмет ететін болса, соның бәріне психология пайдалы кітап деп ойлаймыз. Хат танитын жай қазақ та, арындамай оқи алса, недәуір білім алар деп сенеміз. Қиын жерлерін салғаннан ұқпаса оңай жерлерін оқып көрер: сөйте-сөйте біріне тісі батар». Оқырманына осылайша ой сала келіп, Жүсіпбек «Психология нені сөйлейді?» дейтін бірінші тарауда осы ғылымның екі жарым жылдық тарихынан біраз мағлұмат береді. Бұл жерде рационалистік (ақыл-ой), эксперименттік (тәжірибе) психологияның жай-жапсарын баяндайтын беттер өте тартымды шыққан.

Кітаптың екінші тарауында адамның жан-дүниесін, мінез-құлқын, зерттеуді қайтып ұйымдастыруға болатындығын, мұндағы негізгі

3

әдістерді (бақылау, анкета, әңгімелесу, тәжірибе жасау, т.б.) тәптіштеп түсіндіреді. Бізді ерекше таң қалдыратыны -адам психологиясын зерттеуде матема-тиканы, оның вариациялық статистика дейтін саласын қалайша пайдалануға болатындығы жайлы мәселе. Қазақ топырағында мұны Аймауытовтан басқа ешкім күні бүгінге дейін көтермеген. Қазірде де аса актуальді мәселенің баяндалуында айтарлықтай ақаулық байқалмайды.

Үшінші тарау «Тірі заттардың қылығын жалпы мінездеу» (қазіргі терминде «Психика және сана») деп аталады. Мұнда психофизикалық және психофизиологиялық феномендер, атап айтқанда, организмнің тітіркенушілік пен сезгіштік қасиеттерінің ерекшеліктері, жануар мен адамның дағды, инстинктері (соқыр сезімдер), бұлардың бір-бірінен айырмашылықтары, өсімдіктер дүниесіндегі тіршілік белгісі - тропизмдер ғылыми талдауға алынады. Осы тарауда академик И.П. Павловтың әйгілі шартты рефлекстер туралы ілімінің негізгі қағидалары сөз болады. Осы секілді күрделі ғылыми мәселені Жүсіпбек ана тілімізде алғаш көтеріп, ол адам санасының даму жолын тарихи-қоғамдық тұрғыдан дұрыс баяндайды да қоғамдық(әлеуметтік) психологияның негізгі мәселелерінің (топ, жұртшылық, қоғам, парасат, әдет, т.б.) мәнін қазіргі психологиялық түсініктердің төңірегінде тәптіштейді.

«Денедегі кейбір мүшелер, олардың қызметтері» деп аталатын төртінші тарауда психиканың анатомиялық-физиологиялық механизмдері, яғни нерв жүйесі мен оның атқаратын қызметі, қозу, тежелу процесстері, ми бөліктері, олардың қызметі, негізгі сезім мүшелерінің (көз, құлақ, иіс, дәм, тері, т.б.) анатомиялық құрылысы

4

жайында барынша қазақ ұғымына қиындық келтірмейтін ғылыми мағлұматтар беріледі.

Бесінші тарауда эмоция мен сезім, сондай-ақ түрлі мәнерлі құбылыстардың (келбет, көз, әлпеті, беттің ым-ишарасы, түрлі дене құбылыстарының психологиялық ерекшеліктері) көшпелі қазақ өмірінен алынған қызғылықты да, нақтылы дерек-тер арқылы тартымды берілген. Мұнда, әсіресе, адамда жиі ұшырайтын сезім-эмоциялар (махаббат, таңсыққойлық, қорқыныш, паңдық, тентектік, бәсеке, т.б.) және бұларды қалыптастыру жолдары сөз болған. Түйсік пен қабылдау, перне іліктестігі (ассоциация мен апперцепция), ынта мен ілтипат, ес пен елес, қиял мен шығармашылық мәселелері алтыншы, сегізінші тараулардың басты тақырыптары.Осы тарауда классикалық психологияның басты қисындары: түйсіктің негізгі заңдылығы болып есептелетін - Бебер Фехнердің психолофизикалық заңы, Г. Гельмгольдің резонанс теориясы, Беркли қисыны төл тіліміздің өзіндік ерекшелігімен жақсы нақышталған.

Ал психология ғылымындағы басты проблемалардың бірінен саналатын ойлау мен сөйлеу, ұғым мен сөз, елестету мен ұғым, ойлау формалары (ұғым, пікір, ой қорытындылары) сияқты ғылыми категориялардың мән-мәнісі логика, психология ғылымдары тұрғысынан тиісті дәрежесінде талдау тапқан. Тоғызыншы тарауда ерік-жігер, қажыр-қайрат, бұларды тәрбиелеу жайлы әңгіме болса, оныншы тарауда - ұйқы, түс көру, көз байлау (гипноз), т.б. парапсихологиялық құбылыстар жайлы айтылады. Он бірінші, он екінші тарауларда әдет-ғұрып, салт-сана, дәстүр, түрлі оң, теріс қылықтардың табиғаты, кісіні әлеуметтік, қоғамдық тұрғыдан қалыптастыру,

5

сондай-ақ, мәдениет пен өнердің: дін мефәлсафаның, географиялық ортаның (экология), тап тартысының, тіл мен фольклордың адамның жан дүниесіне тиізетін әсері ежелгі дала тұрғындары - көшпелі қазақтардың өмірінен алынып, тартымды мысалдармен баяндалған.

Жан дүниесінің қыры мен сырын атқаратын психология ғылымында термин жағы баршылық. Олардың жалпы саны 3000-нан асады. Осы ғылымның өзіндік желісін көрсететін ассоциация, апперцепция, тропизм, рефлекс, инстинкт, интеллект, т.б. іргелі ұғымдар Аймауытов еңбектерінде де көптеп кездеседі. Мәселен 6-тараудың бір тармағында «Апперцепция» дейтін ұғымның мәні баяндалады. Айналадағы түрлі заттар мен құбылыстарды дұрыс қабылдау кісінің тәжірибесіне, жан дүниесінің мазмұнына тәуелді болып отырады. Мұны психологияда «апперцепция» деп атайды. Адамның өмір тәжірибесі, тіршілік барысында миында жиған-тергені айналаны тереңірек, толығырақ білуге жәрдемдеседі. Мәселен алғаш оқығанда байқалмаған нәрсе, келесіде көзге тез түседі, мұндайда адам өзі тілеген, қажетсінген обьектілерді ғана қабылдайды. Апперцепция адамның қабылдауына белсенділік сипат береді. Дүниені жемісті, нәтижелі танып-бі-луге жәрдемдеседі. Қабылдаудың осы заңдылығын жұртшылыққа қарапайым, түсінікті тілмен баяндауға Жүсіпбек ерекше көңіл бөлген. Мәселен, оның 1930жылы 11-сыныпқа арналған «Жаңа ауыл» атты оқулығында «Әркімдікі өз қамы» дейтін шағын әңгімеде апперцепцияның мәні ауыл өмірінен алынған фактілер арқылы шебер көрсетілген... «Көк сұр бұлттар көбейіп, шоғырмақтала, салмақтана бастады. Сөз жоқ, жаңбыр жауғалы тұр. Тезек терген екі бала қаптарын толтыра алмай: «Құрып қалғыр, тағы жауғалы келеді», -деп үйлеріне

6

қарай томпаңдады. Малдан келе жатқан Шопанбай бір көзін қысып аспанға қарап:

- А, құдай, жауса игі ед, береке болар ед, - деді. Құртын ереге жаңа ғана жайып болған Қатша кемпір:

- Қудайдың күні құтырып кетті ғой, - деп текеметін ала жүгірді.

Егін салған шаруалар:

- Ай, бір төгіп берсе, еңбегіміз жанар еді, - десті.

Балшық басып, кірпіш құйып жатқандар:

- Қап, мына бұлттың түрі жамаң балшықты ағызады-ау, - десті. Шөлде арбасының дөңгелегі сылқылдап, шабақтары қайта-қайта түсіп келе жатқан бір қалашы: «Ай, бір тас қып берсе... - деді.

- Кептірмеді-ау, - деп кір жайған қатындар кейиді...».

Аймауытов еңбектерінің ғылымилығын арттыра түсетін бір ерекшелігі  мұнда европалық психолог-ғалымдардың осы тақырып төңірегінде жүргізген зерттеу жұмыстарына ерекше көңіл бөлініп, солармен салыстыра, сабақтастыра баяндалатындығында. Мәселен, автор өз тұжырымдарын сол кездегі белгілі орыс психологы А.Ж. Лазурский, сондай-ақ аттары әлемге әйгілі неміс және американ психологтары (Вольф, Джемс, Мюнстерберг, Штерн, т.б.) еңбектеріне сілтеме жасап, бұларға өзіндік пікір білдіріп, осы мәселенің анық-қанығына, ұнғыл-шуңғылына ой жүгіртіп, сайып келгенде, кешегі көшпенділер психологиясының жаңа өмірдің әсерінен біртіндеп өзгеріске түсе бастағанын паш етеді.

Біздегі ғылыми психологиялық терминдердің алғаш жүйеге түсуі де Аймауытов есімімен байланысты. Қай кезде де терминдік сөздерге ауыр жүк жүктелген, өйткені бұлар жекелеген ғылымның өзіндік

7

ерекшелігін, сыр-сипатын бажайлай көрсетіледі. Ғылыми ұғымдардың ана тілімізде дұрыс түйінделуі аса мұқияттылықты қажет етеді, сондықтан да біз әрбір терминнің тұрақты орын алуына, біртіндеп сомдала, ширай түсуіне қамқор болғанымыз абзал Жас ратыны жоқ, қазақ терминологиясы осы кезге дейін ұлттық термин тапшылығынан шыға алмай келеді.

Осы айтылған мәселеге жиырмасыншы жылдардың өзінде-ақ Аймауытовтың ерекше назар аударғаны байқалады. Ұлттық үлгіні термин жасауға негізгі принцип етіп ұстау - Жүсіпбектің осы мәселедегі негізгі кредосы сияқты. Сондықтан оның ғылыми терминдерді таңдау, қолдану принциптеріне аз да болса пікір білдірмесек болмайды.

Біздіңше, автордың терминдік сөздерді талғау тұрғысы кеңілге әбден қонады. Жүсіпбек белгілі бір ұғымның дәл мағынасын білдіруі қажеттігін, оның негізгі сөздік қордан тұрақты орын алуын осы мәселенің негізгі мазмұны деп есептейді.

Мәселен, Жүсіпбек туындыларында кездесетін әсер - впечатление, әуестік- любопытство, балалық - детство, тілек- желание, жан қуаттары - душевные силы, амал - действие, қызмет - деятель-ность, қылық - поведение, көңіл күйі - настроение, мағына - смысл мақсат - цель, мейірімділік - гуманность, ерік - воля, елігу - влечение, еліктеу - подражание, ұғым - понятие, ниет - намерение, іліктік- ассоциация, рух - дух, т.б. осы іспеттес психологиялық ұғымдар күні бүгінге дейін төл оқулықтарымызда еш өзгеріске түспей, ұлттық терминдер қорының төрінен орын алып келеді.

Әрине, осы ғылымның тәй-тәй қаз басып тұрып жатқан кезеңінде Жүсіпбек қолданатын кейбір терминдердің оншама дәл

8

алынбағанын да айтпасқа болмайды. Мәселен, кітапта «общение» деген психологиялық ұғымды «үйірлік», «задатки» деген терминді «өркен» «синтездік» - «ұластыру» деп алған. Бұлар кейіннен белгілі қалыпқа түсіп қазірде, «қарым-қатынас», «нышан», «жинақтау» деп алынып жүр. Мұнда қайсыбір терминдердің біркелкі берілмей түрлі балама арқылы берілетіні де ұшырасып қалады. Жалпы термин таңдап, оны тұрақтандыру үшін синонимдерге жүгіну қолайсыз. Мәселен, Жүсіпбек «наблюдение» деген терминді бірде «бақылау», бірде «байқау» деп екіұшты алыпты. Бұл екеуі екі мағыналы ұғым екені белгілі. Енді бір жерде «бәсеке» деген ұғым орыс тіліндегі үш сөздің «состязание», «соревнование», «конкуренция» орынына беріліпті. Сондай-ақ «түйсік» (ощущение), «мұрат» (идеал), «оңтай» (прием), «ынта» (интерес) терминдер де осылайша екіұшты мағынада берілгендігін ескертуді жөн көрдік.

Жүсіпбек адамның көңіл күйі, сүйсіну мен ләзатты, жек көруі мен азап шегуі, яғни бүкіл жан дүниесінің әрқилы ерекшелігін жіпке тізген асықтай, айшықты сөздермен, майын тамыза жазумен қатар, жаның мен тәніңді қоса магниттей баурап алып, ерекше тебірентеді. Ол сөз құдіретін ерекше түсінген, айтпақ ойын жұртқа неғұрлым толық, желілі тізбелеп жеткізуді мақсат тұтқан «Психология» кітабының «ұғым мен сөйлеу», «ұғым мен сөз» дейтін тармақтарында, сан алуан публицистикалық мақалаларында біз айтқан осы жайт кеңінен сөз болған, оның өзі де осы принципті үнемі басшылыққа алып отырған. Жазба сөз мәдениетіне қойылатын қатаң талаптарды Аймауытов өзінің аудармашылық тәжірибесінде де қатты ескерген. Мәселен, өзі қазақшалаған «Төңкеріс тарихы», «Орыс тарихы», «Химия», сондай-ақ

9

М. Горький, Г. Мопассан, Д. Лондон, Р. Тагор, т.б. шығармалары -осының айғағы. Бұл жөнінде Аймауытовтың шағын тұжырымын ғана келтірейің: «Белгілі ереже, заң, өрнек үғымдарын баяндайтын, бірқатар сөздерді, сөз жоқ, дәл қылып аудару керек. Мұндай сөздер, көбінесе, пән кітаптарында, математика ғылымдарында жолығады... дәлшілдік терең пікірлі кестелі көркем әдебиетте керек. Орыс, Европа тіліндеп көркем, әдеби сөздерді, қазақшаға айналдырудағы мақсат - жалаң, қарапайым адамға ұғымды ету емес, мәдениетті жұрттың үлгісімен сөз кестесімен, олардың салыстыру пернесімен таныстырып, оқушыны терең ойлатып, қиялын байыту, сезімін ұстарта білу керек... аударғандағы бір мақсат: қазақты жат елмен, жаңа пернемен жат жұрттың жан дүниесімен таныстыру болуға тиіс».

Аймауытовтың ғылыми технология, стиль ерекшелігі, оның психологиялық жақтары үлкен тақырып, бұл алдағы жерде өз алдына арнайы сөз етуді қажет ететін мәселе.

«Психология» кітабында сурет, кесте, схема, т.б. иллюстрацияларға да ерекше мән берілген. Бұл айтылғандардың бәр-бәрі оқу кітаптарының ажарын кіргізетін олардың дидактикалық пәрменділігін арттыратын мәнді критерийлердің бірі. Оқулықта классикалық ғыпыми психологиядан түпкілікті орын тепкен күні бүгінге дейін қолданбалық мәнін жоймаған түрлі прибор, аспап-құралдардың (спимограф, эстизометр, кимограф, пневмограф, камертоң т.б.), сондай-ақ көптеген схема, кестелердің суреттері (нерв жүйесінің бөліктері,ми қыртысының құрылысы. есту, сипай-сезу мүшелері - көз, құлақ, тері, жүйке талшықтары, т.б.) орын тепкен Осы иллюстрациялардың қазіргі психология оқулықтарының деңгейінен табылатындығын

10

айрықша атап өту керек.

Сөз соңында айтпағымыз, Аймауытов кітаптарының ерекше назар аударатын тағы бір ерекшелігі - бұлар төл тілімізде туындаған туңғыш психологиялық дүние болуымен қатар, бүкіл советтік түркі тектес халықтар тілінде алғаш жарық көргең бірден-бір туындылар екендігінде - Өйткені. қыркыншы жылдарға дейін әзірбайжан, өзбек, түрікпен, қырғыз, қарақалпақ, башқұрт тілдерінде ұлттық психологиялық еңбектердің жарық көрмегенін ескерсек, осы басылымдардың бағасы онан сайын арта түсетіні сөзсіз. Әрине, осындай өресі биік, ғылыми түйіндері мол төл туындылардың сол кездегі отандық психо логия ғылымының талап-тілек деңгейінде жазылғаны белгілі. Елімізде отызыншы жылдарға дейін психология маркстік сара жолға түсе қоймағанық тіпті шет аймақтағы Қазақстан түгіл орталықтағы ғылым орда-ларында да (Мәскеу, Петроград, т.б.) белгілі ғалым-психологтар (К.Н. Корнилов, В.М. Бехтерев, т.б.) буржуазиялық-идеалистік түсініктерден арыла алмағанын ескерсек, осындай бұлыңғыр кезенде Аймауытов кітаптарына маркстік-лениндік методоло гия тұрғысынан тым қатаң талап қою оған үлкен қиянат, ғылыми ағаттық болар еді. Сөз соңында бірер ұсыныс, тілек білдіргіміз келеді. Жүсіпбектің психология, педагогика, этика салаларында жазған еңбектері қалың-қалың бес-алты кітапқа жүк боларлық. Оның жеке кітап ретінде жарық көрген еңбектерінің өзі 800 беттей, ал кезінде газет-журналдарда жарияланғаны қаншама! Осыларды «Мектеп». «Қазақстан» баспалары қалың жұртшылықтың игілігіне айналдыруды тездетіп қолға алулары керек. Оның тәлім-тәрбие саласындағы «Таңдамалысын» орыс тіліне аудару, сөйтіп одақтық оқырманға жеткізу

11

мәселесі де ойланарлық шара. Аймауытов туындылары халықаралық кітап жәрмеңкесіне қоюға да әбден лайықты, бұлар халқымыздың рухани өмірінің қандай биікте турғандығының жақсы айғағы. Жүсіпбек мұралары іздесе таптырмайтын дүниелер. Қазақ университеті өткен оқу жылынан бастап психолог мамандар даярлауға кірісті. Мұндағы ғылым-білімге елгезек қазақ жастары да Аймауытов туындыларынан қалауынша сусындауына болады. Тек, іске сәт дейік!

 

"Мектептегі психология" журналы

№5 (25), 2009

1

Б.Қ.Қапасова

Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты

 

Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК»: ОҚЫҒАНДАР БЕЙНЕСІ

 

Оқу, білім қай кезенде де халық үшін рухани байлық көзі екені сөзсіз. Білімді, оқуды адамзат дамуы мен өркендеуінің алғы шарты деп түсінген халық, оның қадір-қасиет де ұғынуға, түсінуге талпыналары белгілі. Қазақ әдебиетіндегі көркем мұраны парақтап отырсақ, оқу іздеген, білім іздеген кейіпкер бірнеше түрде аталатынын кездестіреміз. «Оқыған», «білімді», «білімпаз», «оқу қуған», «молда», «оқушы», «шәкірт» т.б. сияқты ең көп жолыққанымыздың өзі де бергі кезендер жемісі. Қазақтың оқу деп, хат тануға талпыныс жасаған кезенінен қағазда қалғаны бергі екі-үш ғасырдың еншісінде. Ендеше халық  түсінігін де оқыған адам қолынан бәрі келетін, ағып жатқан суды теріс бұратын күш иесі қалпынан орыстың жазу, сызуын танитын заң күші бейнесіне дейінгі аралықты түгел ашып көрсете алады. Осы аралықгағы ел көніліндегі ен бір жылы бейне «молда» сөзімен берілетін, қағазға енді бұрыла бастаған халық ниетін танытатын көркем тұлғалар. Сондай жарқын тұлғалардың бірі көңілі мөлдір, жаны таза Әбдірахман (Б.Майлин «Шүғанын белгісі»).

Қазақ әдебиетіндегі оқыған адам түсінігі мен танымындағы өзгеріс, жеке бас тірлігін күйттеген, оқу-білімді бас пайдасына жаратуға ғана пайдаланатын бейнелер тобы жасалды. Бұл ұлы Абайдың «Шен алсын, шекпен алсын деп бермедім», деген күйзелісін тереңдете түсер «Интернатта оқып жүр» өленінде тамаша өрілген.

2

Интернатта оқып жүр
Талай қазақ баласы -
Жаңа өспірім, көкөрім,
Бейне қалдын саласы.
Қуанар ата-анасы,
Ойында жоқ олардың
Шариғатқа шаласы.
Орыс тілі, жазуы -
Білсем деген таласы.
Прошенше жазуға
Торысар келсе шамасы.

Ақын тағы да оқу, білім адамның адамшалығына қызмет етуі керек деген ойын жалғастыра түседі. XIX ғасырдың екінші жартысындағы ел басқару, қазақты билеудегі қоғамдык-саяси реформалар халықтың сол басқару мен билеу бейімделе бастаған кезін суретгейтін. Абай өлендері - оқыған ел азаматтарының неғұрлым кең көлемде суреттелген бейнесін жасап қана қойған жоқ, болашақта осындай мінез-кұлықтың белең алатынын да байқатты.

Оқу, білім алу бұрыңғыдай елге қызмет етуден гөрі жеке бастың жайын көбірек күйттеуге айнала бастағаны XIX ғ. ақындарының елендерінде аз кездеспейді.

Оқыған адам бейнесі жан-жақты ашылған тұс - XX ғ. бас кезі. Қоғамның өзіндегі өзгерістер де: алма кезек билік, аумалы-төкпелі саяса, қымқуат тірлік, адамдар танымына да, түсінігіне де төңкеріс жасағаны сөзсіз. Сондықтан да болар, XX ғасыр басындағы қазақ

3

оқымыстарының сан түрлі бейнесі, тірлік, байлық, бақ, мансап, билікке ұмтылыс дәрежелері тұрғысынан анық суреттелді.

Оқыған азамат, оқыған адам, оқымысты бейнесі М.Әуезов, Ж. Аймауытов шығармаларында заман өзгерісіне қарай адам бейімделуі және жай қатардағы адам емес, орыс білімін алған, қазақы тәрбиені көрген, ұлт тағлымына сусындаған қалпында болуымен де әрі жақын, әрі бөтен. Біздің сөз еткелі отырған ЖАймауытовтың «Ақбілек» романының бүкіл түйінін ұстап тұрған да - XX ғасыр басындағы оқығандар бейнесі. Романдағы басты тұлға Ақбілектей ару демек, сұлу жаны от пен суға түсіріп, бір қайғы, бір күйініш, бір сүйініш, бір қуаныш сыйлаған оқиғалардың барлығы да - ел тұтқасындағы оқыған ағаларының істері. Ақбілектің ақтардың қолына түсіп, қайғы жұтуына кейіннен қаланы көріп, оқып кезінің ашылып, жақсы-жаманды заман тұрғысынан бағалауына себепкер болатын - оқыған ағасы Төлеген.

Қаланы көріп, орыстың тілін үйреніп, кеудесіне нан піскен Мұқаштың:

- Өзім бір тұрған заңмын. Орыспен де, қазақпен де сөйлесе кетем. Елде жүрсем де, қалаға барсам да өлмейтін тәріздімін. Адам болған, ел билегендердің менен түк артық жері жоқ. Олар білген өтірік, есек, ұрлық-қарлық, қулық-сұмдықты мен де білемін. Олар сөйлеген сөзді мен де сөйлей аламын. Қайта мен «какой черт, как же, нежоли, неимешь права...» деп орысшаны араластыра соғыпжіберуге де әмірім келеді. Енді менің ел адамдарынан қорғалайтын нем бар? Мен неден тайсалам? Жалғыз кемдігім: қағаз танымайтыным ғой. Мендейлер толып жатыр ғой. Әттең дүние! Қолым хат білсе, Күршім өзенін теріс ағызар ма едім, әдде қайтер ем...

Елі кұрғырдың аузын бассан, арты сөйлеп тұрады ғой.

4

Әсіресе осы бір мүғалімі бар болғырлар пәле болды. Мені елден пара алды, дүние тартып әкетгі, пәлен-түген қылды деп қаладағы оқыған азаматгарға дәттеп қойыпты. Сайлау кезінде болыс болайын деп тұрған кезімде менін үстімнен жазылған қағаздарды жинап, Мамырбайдың баласы кенсеге тапсырыпты. Мені бұзақы адам деп, сөйтіп болыстыққа сайламай қойғаны. Әй, атаңнын аузын... Мамырбайдың ұлы! Әй, тірі болсам, бір қылармын деп кете бардым.

Елге келген соң ауыл-ауылдан мал, киіз, төсек-орын, ыдыс-сайман алып жүрген ақтардың адамына жолығып, іш пікірім ішімде, соларға кісі болдым. Олар маған жақсы қыз тауып бер деді. Ойыма Мамырбайдың Ақбілегі сап ете түсті. Ағасынын қылғанын алдына келтіретін маған да күн туды. Өмірі байдан, күштіден қорлык-зорлық көріп келдім. Әлі де солардан көріп отырмын. Енді оларды мен несіне аяйын? Арманыма жетсем, жеттім, жетпесем жаман адам атанып кеткенім дағы... жазушы көзбен көріп, қолмен ұстағандай суреттейді [Аймауытов Ж. Шығармалары, 157-158 беттер].

Оқығаннын шет жағасын көрген Мұқаштың енді бар ойы -ел билеу еді. Осы Мұқаштай шолақ ойлы, шала сауатты, «көкірек көзі соқырлар» жұртты басқарып, халыққасор әкелді. Бұл - оқығандардың шетін көрген, соларға еліктеген топтың бірінің ағынан жазылуы. Осындай Мұқаш сияқтылардың бір елі, бір сүйем артық - Доға, Ықаң (Ыстыкбай), Тыпан (Тышқанбайлар). Әркайсысы - әр түрлі. Доға атына заты сай, өзінен төменге еркөкірек, дала қазағы үшін «оқыған төре жігіті» болғанымен араққұмар, қызметі де, елге істер жақсылықты да өз құлқыны үшін ғана орындайтын тар ойлы адам екенін жазушы Кәмиланың әнгімесінен-ақ ұқтырады.

5

Романдағы оқығандар бейнесі Төлеген, Ақбала, Жорғабек, Балташтармен толыға түседі. Жазушы әрқайсысының шықкан тегін, оқыған оқуын, істеген ісін, саяси көзқарасын жан-жақты термелеп айтып шығады. Бұның өзі оқығандардың қоғамдық-саяси, әлеуметтік мінездемесін ашуда жазушы қолдаған сәтті әдіс екені де сөзсіз. Адамдық қалып, пенделік кейіп ашыла түскен сайын қоғамды басқарып, саясатты игеріп, елді билеп отырған оқығандар істің соңын қайда апарар екен деген қорқыныштың да пайда болуына әсер етеді. Саяси көзқарасын биліктегілердің мақсат-мүддесіне қарай оңай ауыстыратын, «әркімнің бетіне қарай құбылып, өз пікірін, әсте сөздірмейтін», «өзінше қумын, жұрттың бәрін алдап жүрмін деп ойлайтын», досы да жоқ, қасы да жоқ Жорғабек пе, жоқ әлі біліміне өзінің де күмәні бар, ел басқаруға етікшіні де қоя салатын, алақанға қыстырар пайдаға көп қарсылығы жоқ Балташ па, әлде іштеріндегі білімдісі саналатын әдемі, шешен сөйлегенді сүйетін, «сарылып қызмет қылудан да жүргенді, сөйлегенді, думанды, топты тәуір көретін Ақбала ма, қайсысының жолымен жүрсе де, қазақ адаспай жол табады деу қиын тұс екенін Ж.Аймауытов әр кейіпкер мінезін, ойын, ісін тізбелеп ашуынан-ақ анық аңғартады.

Қазақ елі үшін ғасырлар жасалып келген ел билеу, жұрт басқару мәдениетінің, әдеп, қала берді әдет, заң жолдарының бұрылғаны, әрі халық түсінуге мүмкіндік таба алмай, жылдам да тез бүлінген дүниенің ертеңгі нәтижесін астарлай түсіндіреді. Осы оқығандардың, ел билегендердің бір-біріне деген, ала көздігінен жапа шеккен мөлдір, таза, пәк Ақбілектей қиындықтан өте ме, өтсе сол нәзік әйелдей жеңе ала ма?

6

Халық тағдырын еріксіз Ақбілек тағдырымен салыстыруыңызға мәжбүрлейтіндей.

Жазушы ел шетіндегі, қазақ шекарасындағы найман елін суреттегенде, дүрбелең кезендегі тарих, таным, тағдыр-талайтын баяндауда көңілге кірбің түсірер ащы жайларды да жазады. Бұл сол кездегі қазақ тарихы дегенімізбен де, XX ғасыр бас кезінде орыс, шетел жазушы, саяхатшылары айтатын арнайы суреттерді де еске түсіреді.

 

"ПМУ хабаршысы" ғылыми журнал

№1. 2008

Previous
Следующая
Асыл сөздер
imageimageimageimageimageimage
Кітаптары
Театр